پژوهشنامه کلام تطبیقی شیعه

چکیده نظریه علم دینی آیت‌الله جوادی آملی مبتنی بر دو رکن است: الف: هر علمی که به درجه قطع یا اطمینان برسد، دینی است و علم سکولار وجود ندارد. ب: در کنار منابع عقلی و تجربی، باید از منابع نقلی نیز به روش اجتهادی استفاده شود. پرسش اصلی آن است که آیا صرف قطعی یا اطمینان‌آور بودن یک گزاره علمی برای دینی‌بودن آن کافی است و آیا منابع نقلی می‌توانند در همه علوم، به‌ویژه علوم تجربی، نقش معرفتی داشته باشند؟ هدف این مقاله، بررسی انتقادی این دو رکن و مقایسه مختصر دیدگاه ایشان با دیدگاه آیت‌الله مصباح یزدی است. این پژوهش با روش تحلیلی ـ انتقادی و تا حدودی رویکرد تطبیقی، مبانی و مؤلفه‌های نظریه علم دینی آیت‌الله جوادی آملی را بررسی می‌کند. رکن اول دیدگاه ایشان با این مشکل مواجه است که به نقش و تأثیر مبانی دینی در درستی و واقع‌نمایی نظریات علمی توجهی ندارد. نسبت به رکن دوم نیز تأکید ایشان بر منابع نقلی در بخش گسترده‌ای از علوم (به‌ویژه علوم تجربی) پذیرفتنی نیست، زیرا هدف دین سعادت بشر است و دین برای این بخش از علوم برنامه‌ای ندارد؛ این بخش از علوم نه دینی‌اند و نه غیردینی. نظریه علم دینی آیت‌الله جوادی آملی، به جهت تبیین‌نکردن نقش مبانی و پیش‌فرض‌های دینی و تعمیم نقش منابع نقلی به علومی که دین درباره آن‌ها محتوای معرفتی خاصی ندارد، پذیرفتنی نیست. در مقابل، علم دینی در دو حوزه قابل‌طرح است: معرفت‌های مرتبط با ارزش‌های دینی و سعادت انسان، و معرفت‌های توصیفی‌ای که دین درباره آن‌ها توصیف خاصی ارائه کرده است.

چکیده انسان‌محوری معاصر با تأکید بر کرامت، خودآیینی، آزادی و اصالت انتخاب، انسان را نقطه عزیمت معنا و ارزش می‌داند. این رویکرد، اگرچه در تقریرهای گوناگون خود می‌تواند از مسئولیت اخلاقی، فداکاری، سود عمومی و انتخاب اصیل دفاع کند، اما در تبیین ایثار به‌مثابه نحوه‌ای از کمال غایی انسان با دشواری نظری روبه‌روست. مسئله این پژوهش آن است که آیا عبور آگاهانه از خود محدود در راه غایت حقیقی، نفی ارزشمندی انسان است یا می‌تواند صورتی از تحقق کامل‌تر حقیقت انسانی باشد. مقاله با روش تحلیلی ـ تطبیقی ـ انتقادی و با تکیه بر الهیات شیعی، نسبت خود، کمال، ایثار و غایت برتر را بررسی می‌کند و نشان می‌دهد که «استکمال ایثاری» نه الگویی گسسته از سنت شیعی و نه صرفاً نامی تازه برای فضیلت اخلاقی ایثار، بلکه صورت‌بندی تحلیلیِ ظرفیت‌های انسان‌شناختی، تکلیف‌شناختی و غایت‌شناختی الهیات شیعی است. بر پایه این الگو، ایثار اخلاقی، خودفراروی و استکمال ایثاری از یکدیگر متمایز می‌شوند: ایثار اخلاقی بر ترجیح خیر دیگری تمرکز دارد، خودفراروی بر عبور از خود بسته و منفعت‌محور، اما استکمال ایثاری ناظر به پیوند این عبور با عقل، اختیار، غایت حقیقی، سعادت و قرب الهی است. یافته پژوهش آن است که انسان‌محوری معاصر، در تقریرهای خودبنیاد خود، توان تبیین کافی برای نشان دادن این معنا که عبور از خود محدود چگونه می‌تواند عین تحقق کمال غایی انسان باشد را ندارد. در مقابل، الهیات شیعی با حفظ عقل، اختیار و کرامت انسان، امکان تبیین ایثار به‌مثابه گذار حق‌مدار از خود محدود به خود کمال‌پذیر را فراهم ساخته و تحقق آن را مشروط به آگاهی، اختیار، عدالت، حجت معتبر و حقانیت غایت می‌داند.

چکیده رجعت، به معنای بازگشت گروهی از انسان‌ها به زندگی پس از مرگ، یکی از آموزه‌های مهم در ادیان ابراهیمی است که پیوندی مستقیم با تحقق عدالت الهی دارد؛ اما درک تطبیقی جایگاه آن در اسلام، یهودیت و مسیحیت تاکنون به‌صورت جامع صورت نگرفته است. مسئله اصلی پژوهش آن است که رجعت در سه دین ابراهیمی چگونه بازتاب‌دهنده مدل‌های متفاوت عدالت الهی است و هر دین از این آموزه برای صورت‌بندی چه نوعی از عدالت بهره می‌گیرد. هدف پژوهش، تحلیل جایگاه رجعت در چارچوب عدالت الهی، بررسی شباهت‌ها و تفاوت‌های آن در این سه دین، و شناسایی سازوکارهای رجعت و بازتاب آن در مدل‌های مختلف عدالت الهی است. روش پژوهش، تحلیل کیفی متون دینی و کلامی به همراه رویکرد تطبیقی میان ادیان و چارچوب‌های فلسفی و الهیاتی است. در اسلام، رجعت بخشی از منظومه عدالت اخلاق‌محور، تاریخی، جزایی و وعده‌محور است؛ در یهودیت، رجعت و رستاخیز ابزار تحقق عدالت عهدی و وعده‌های تاریخی است؛ و در مسیحیت، بازگشت دوم مسیح مرحله نهایی اجرای عدالت نجات‌بخش و مسیح‌محور با دامنه‌ای جهانی و کیهانی است. رجعت در ادیان ابراهیمی، گرچه ازنظر زمان، گستره و ماهیت متفاوت است، در همه آن‌ها بخشی از سازوکار تحقق عدالت الهی است و مطالعه تطبیقی آن، امکان فهم عمیق‌تر پیوند میان اخلاق، تاریخ و وعده‌های الهی را فراهم می‌آورد.

چکیده خودگرایی و دیگرگرایی اخلاقی، به‌عنوان دو پارادایم رقیب در تبیین انگیزه‌های کنش انسانی، همواره کانون مناقشات فلسفی بوده‌اند. پرسش اصلی آن است که آیا می‌توان بر اساس حکمت متعالیه، «دیگرگرایی عاشقانه» را به‌عنوان سطحی از کنش تبیین کرد که انگیزه آن صرفاً خیر دیگری است، و آیا این تبیین نقدی بنیادین بر فروکاهش‌گرایی خودگرایانه هابز است؟ هدف پژوهش، بررسی انتقادی مبانی خودگرایی هابز و دیگرگرایی فطری مطهری و ارزیابی امکان تحقق «دیگرگرایی عاشقانه» است. روش پژوهش تحلیلی ـ تطبیقی است: خودگرایی هابز بر پایه مبانی هستی‌شناختی و انسان‌شناختی او بازسازی، دیدگاه مطهری درباره دوساحتی بودن انسان تبیین و مبانی دو دیدگاه به‌صورت تطبیقی نقد می‌شود. هابز با پیش‌فرض‌های ماده‌انگارانه و مکانیکی، انسان را موجودی خودخواه معرفی می‌کند که تمام کنش‌های او، حتی کنش‌های به‌ظاهر نوع‌دوستانه، درنهایت به حب ذات، لذت‌جویی حسی و بقای فیزیکی بازمی‌گردد. در مقابل، مطهری با تفکیک «خود دانی» و «خود عالی» و تأکید بر فطرت الهی به‌مثابه منشأ گرایش‌های اصیل اخلاقی، دو سطح دیگرگرایی حسابگرانه (معطوف به استکمال نفس) و عاشقانه (معطوف به خیر دیگری بدون هیچ انگیزه شخصی) را تبیین می‌کند. خودگرایی هابز توصیفی جامع از طبیعت انسان نیست، بلکه حاصل انحصار هستی در ماده و نفی ابعاد متافیزیکی انسان است. در مقابل، مطهری با پذیرش مراتب تشکیکی وجود، حرکت جوهری نفس و تفکیک فطرت از طبیعت، تبیینی موجه از دیگرگرایی ارائه می‌دهد؛ ازاین‌رو، خودگرایی هابز به نسبی‌گرایی اخلاقی می‌انجامد، درحالی‌که دیگرگرایی فطری مطهری مبنایی برای اخلاق جهان‌شمول و استوار فراهم می‌آورد.

چکیده تبدیل اختلافات اعتقادی به منازعات مقدس، یکی از چالش‌های مهم در مطالعات کلامی، الهیات سیاسی و تاریخ اندیشه اسلامی است. پرسش اصلی پژوهش این است که چه ساختارهای الهیاتی و کلامی زمینه تبدیل اختلاف دینی به خشونت مقدس را فراهم می‌کنند و چه ظرفیت‌هایی در سنت‌های کلامی اسلامی برای مهار این فرآیند وجود دارد؟ پژوهش حاضر با هدف تحلیل مبانی کلامی و سازوکارهای معرفتی شکل‌گیری «الهیات جنگ» در فرقه‌های اسلامی انجام شده است. این پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی و رویکرد تطبیقی، مبانی کلامی شکل‌گیری الهیات جنگ را در فرقه‌های خوارج، معتزله، اشاعره، ماتریدیه و امامیه بررسی می‌کند. الهیات جنگ نه صرفاً محصول احکام فقهی یا شرایط سیاسی، بلکه نتیجه شبکه‌ای از مفاهیم معرفتی، نجات‌شناختی، انسان‌شناختی و فرجام‌شناختی است. انحصار حقیقت، مطلق‌سازی مرزهای هویتی، توسعه مفهوم تکفیر و تبدیل مخالف به «دشمن الهیاتی»، مهم‌ترین مراحل گذار از اختلاف به خشونت مقدس‌اند. تفاوت اساسی مکاتب کلامی در اصل اعتقاد به حقیقت دینی نیست، بلکه در نحوه تفسیر رابطه میان حقیقت، خطا و دیگری است: خوارج با کاهش فاصله میان خطا و کفر، ظرفیت بالایی برای تولید الهیات حذف ایجاد کردند؛ درحالی‌که معتزله و امامیه با تفکیک مراتب خطا و محدودسازی تکفیر، امکان الهیاتی بیشتری برای محدودکردن خشونت فراهم ساختند. مقابله با خشونت دینی نیازمند نفی دین نیست، بلکه مستلزم بازخوانی انتقادی درون‌دینی و تقویت قرائت‌هایی است که میان حقیقت‌جویی، عقلانیت، عدالت و کرامت انسانی پیوند برقرار می‌کنند.

چکیده مسئله امامت و جانشینی پیامبر (ص)، بنیادی‌ترین کانون واگرایی میان شیعه و اهل‌سنت است که در طول تاریخ، منازعات کلامی گسترده‌ای را در حوزه‌های مبدأشناسی، راهنماشناسی و معادشناسی پدید آورده است. پرسش پژوهش این است که چگونه می‌توان میان وفاداری به اصول مذهب شیعه و ضرورت همگرایی اسلامی تعادل برقرار کرد و دیدگاه‌های عبدالجلیل قزوینی دراین‌باره چیست؟ پژوهش حاضر با هدف تبیین مهم‌ترین چالش‌های اعتقادی میان دو مذهب و تحلیل راهکارهای «تقریب‌گرایانه» عبدالجلیل قزوینی در کتاب النقض (قرن ۶ هـ) انجام شده است؛ چراکه واکاوی الگوهای تاریخی همگرایی در دوران‌های پرتنش، می‌تواند راهگشای چالش‌های معاصر باشد. این تحقیق با روش توصیفی ـ تحلیلی و واکاوی متنی کتاب النقض انجام شده است. قزوینی با اتخاذ رویکرد «عقل‌گرایی اعتدالی»، راهکارهایی نظیر نفی تکفیر مسلمانان بر اساس قاعده اقرار به شهادتین، پذیرش حجیت ظواهر قرآن و نقد روایات تحریف، و ارائه تفسیری واقع‌گرایانه از عملکرد صحابه (با رویکرد توجیهی و پرهیز از دشنام) ارائه داده است. یکی از بهترین الگوهای همگرایی، «پذیرش تفاوت‌های کلامی در عین همزیستی مسالمت‌آمیز» است. عبدالجلیل قزوینی نیز اگرچه در مواردی دچار تندروی‌های جدلی شده، منظومه فکری او با تأکید بر مشترکات عقلانی و نفی غلو، ظرفیت بالایی برای ارتقای وحدت اسلامی در جوامع معاصر دارد.

چکیده نظریه‌های مسلط رفاه اجتماعی و عدالت لیبرال، با تکیه بر تصویر انسانِ مستقل و خودبنیاد، ابزار مفهومی کافی برای تحلیل فروپاشی نظم اجتماعی، به‌ویژه در جنگ و بحران‌های گسترده، در اختیار نمی‌گذارند. پرسش پژوهش این است که کدام چارچوب نظری می‌تواند هم فروپاشی رابطه‌ای در جنگ و هم امکان صلح پایدار را تبیین کند. مقایسه دو چارچوب «اخلاق مراقبت» (کارول گیلیگان و سنت پس از او) و «منطق رابطه‌مندی و اخوت» در اندیشه اسلامی ـ شیعی، و صورت‌بندی مدلی هنجاری برای بازسازی رفاه اجتماعی در شرایط جنگ و پساجنگ. پژوهش از نوع تحلیل تطبیقی مفهومی و تفسیری است. داده‌ها متون بنیادین و پژوهش‌های ثانویه هر دو سنت‌اند و مقایسه بر اصل «هم‌ارزی کارکردی» و در سه سطح انسان‌شناختی، اخلاق رابطه‌ای و سازوکار نهادی انجام شده است. هر دو چارچوب جنگ را «رخداد رابطه‌ای» و پیامد گسست شبکه‌های مسئولیت، اعتماد و همبستگی می‌دانند و صلح را «دستاورد رابطه‌ای» تعریف می‌کنند. دو چارچوب مکمل یکدیگرند: اخلاق مراقبت در تحلیل تجربه زیسته آسیب‌پذیری و بی‌عدالتی ساختاری در توزیع مراقبت دقیق‌تر است و اخوت اسلامی، از طریق مفاهیم ولایت و تکافل، بنیان هنجاری و سازوکارهای نهادی روشن‌تری عرضه می‌کند. بر این پایه، مدل چهارسطحی «مراقبت ـ اخوت» به‌عنوان زیرساخت رابطه‌ای صلح پیشنهاد می‌شود. دلالت سیاستی اصلی آن است که بازسازی پساجنگ باید پیش از بازسازی فیزیکی و سیاسی، با ترمیم زیرساخت رابطه‌ای جامعه آغاز شود.

چکیده حقوق غیرنظامیان در میانه مخاصمات، فراتر از یک معاهده بین‌المللی، ریشه در نگرش بنیادین به کرامت انسان دارد و چگونگی تفکیک میان نیروی متخاصم و غیرمقاتل، مستقیماً از مبانی معرفت‌شناختی و کلامی هر سنت دینی نشأت می‌گیرد. مسئله پژوهش آن است که مبانی کلامی متفاوت الهیات عهد عتیق و کلام امامیه چگونه به دو رویکرد متمایز در مواجهه با غیرنظامیان انجامیده است. پژوهش حاضر با هدف بررسی تطبیقی مبانی کلامی ـ خداشناختی مصونیت غیرنظامیان در مخاصمات مسلحانه از منظر الهیات عهد عتیق و کلام امامیه، متبلور در سیره امیرالمؤمنین علیه‌السلام، انجام شد. این مطالعه کیفی با روش توصیفی ـ تحلیلی و رویکرد کلام تطبیقی انجام شد. داده‌های پژوهش به شیوه کتابخانه‌ای از نصوص عهد عتیق، با تمرکز بر اسفار تثنیه و یوشع، و نهج‌البلاغه استخراج و تحلیل شدند. رویکرد نظامی در بخش‌هایی از نبردهای عهد عتیق بر دکترین کلامی «حِرِم» (نابودی کامل) و نظریه فرمان الهی استوار بود؛ در این چارچوب، اراده خداوند مقید به ادراک بشری از عدالت نبود و محو غیرنظامیان برای حفظ خلوص قوم برگزیده توجیه الهیاتی می‌یافت. در مقابل، سیره نظامی امیرالمؤمنین علیه‌السلام مبتنی بر آموزه کلامی حُسن و قُبح ذاتی و عقلی و عدل الهی بود؛ بر این اساس، جان انسان غیرنظامی، فارغ از عقیده او، دارای کرامت و مصونیت ذاتی تلقی می‌شد. تمایز رفتار نظامی این دو سنت نسبت به غیرنظامیان، صرفاً تفاوتی فقهی یا تاریخی نبود، بلکه ریشه در تقابل دو دستگاه معرفت‌شناختی متفاوت داشت: یکی الهیات غیریت‌ساز و قوم‌گرا و دیگری الهیات عدل‌محور و کرامت‌بنیاد.

چکیده حقوق غیرنظامیان در میانه مخاصمات، فراتر از یک معاهده بین‌المللی، ریشه در نگرش بنیادین به کرامت انسان دارد و چگونگی تفکیک میان نیروی متخاصم و غیرمقاتل، مستقیماً از مبانی معرفت‌شناختی و کلامی هر سنت دینی نشأت می‌گیرد. مسئله پژوهش آن است که مبانی کلامی متفاوت الهیات عهد عتیق و کلام امامیه چگونه به دو رویکرد متمایز در مواجهه با غیرنظامیان انجامیده است. پژوهش حاضر با هدف بررسی تطبیقی مبانی کلامی ـ خداشناختی مصونیت غیرنظامیان در مخاصمات مسلحانه از منظر الهیات عهد عتیق و کلام امامیه، متبلور در سیره امیرالمؤمنین علیه‌السلام، انجام شد. این مطالعه کیفی با روش توصیفی ـ تحلیلی و رویکرد کلام تطبیقی انجام شد. داده‌های پژوهش به شیوه کتابخانه‌ای از نصوص عهد عتیق، با تمرکز بر اسفار تثنیه و یوشع، و نهج‌البلاغه استخراج و تحلیل شدند. رویکرد نظامی در بخش‌هایی از نبردهای عهد عتیق بر دکترین کلامی «حِرِم» (نابودی کامل) و نظریه فرمان الهی استوار بود؛ در این چارچوب، اراده خداوند مقید به ادراک بشری از عدالت نبود و محو غیرنظامیان برای حفظ خلوص قوم برگزیده توجیه الهیاتی می‌یافت. در مقابل، سیره نظامی امیرالمؤمنین علیه‌السلام مبتنی بر آموزه کلامی حُسن و قُبح ذاتی و عقلی و عدل الهی بود؛ بر این اساس، جان انسان غیرنظامی، فارغ از عقیده او، دارای کرامت و مصونیت ذاتی تلقی می‌شد. تمایز رفتار نظامی این دو سنت نسبت به غیرنظامیان، صرفاً تفاوتی فقهی یا تاریخی نبود، بلکه ریشه در تقابل دو دستگاه معرفت‌شناختی متفاوت داشت: یکی الهیات غیریت‌ساز و قوم‌گرا و دیگری الهیات عدل‌محور و کرامت‌بنیاد.

چکیده نظریۀ امامت در اندیشۀ امامیه، در نیمۀ دوم قرن سوم هجری و هم‌زمان با غیبت صغری، دستخوش تحول بنیادینی شد؛ زیرا جامعه امامی پس از شهادت امام حسن عسکری (ع) با بحران جانشینی و ظهور جریان‌های فکری رقیب (نوواقفه، جعفریه، محمدیه) مواجه گردید. در این فضای فکری، علی بن محمد علان کلینی رازی (زنده در ۲۷۹ ق) از محدثان امامی کوشید با تألیف کتاب أخبار القائم (ع) نظریۀ امامت امام دوازدهم (عج) را مستندسازی و تثبیت کند. اگرچه اصل این کتاب در دست نیست، بخش قابل‌توجهی از روایات آن در الکافی حفظ شده است. پژوهش حاضر با هدف بازشناسی و تحلیل مؤلفه‌های نظریۀ امامت در اندیشۀ او با تأکید بر مسئلۀ امامت امام دوازدهم (عج) و با روش تحلیل تاریخی ـ کلامی محتوای روایاتش، به بررسی نقش وی در تبیین و تثبیت مبانی اعتقادی امامیه در نیمۀ دوم قرن سوم هجری می‌پردازد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که علان کلینی بر اصولی چون: ضرورت وجود حجت الهی، تعیین امام از طریق نص، انحصار امامت دو برادر در حسنین (ع)، انتقال امامت از پدر به پسر، مشروعیت امامت خردسال، حی بودن امام دوازدهم و غیبت او به‌عنوان انگاره‌ای الهی تأکید داشته است. نتیجه آنکه، نقل گستردۀ روایات مرتبط با ولادت، رؤیت، غیبت و نص بر امامت حضرت حجت (ع) در آثار وی، نشان‌دهندۀ تلاش آگاهانۀ او برای پاسخ به چالش‌های اعتقادی عصر خویش و دفاع از نظریۀ امامت دوازده‌امامی در بحرانی‌ترین مقطع تاریخ تشیع است.

چکیده حقوق انسان در شرایط جنگ، از بنیادی‌ترین و درعین‌حال مناقشه‌برانگیزترین مسائل در حوزه اندیشه دینی، اخلاق جنگ و مطالعات حقوقی معاصر است. تشدید منازعات مسلحانه، تحول صورت‌های خشونت و گسترش قرائت‌های افراطی از دین، ضرورت بازخوانی منابع اسلامی با رویکردی عقلانی، اخلاق‌مدار و کرامت‌محور را دوچندان ساخته است. پژوهش حاضر با روش توصیفی ـ تحلیلی، به تبیین و تحلیل مبانی حقوق انسان در وضعیت جنگ بر پایه آموزه‌های قرآنی، روایی، فقهی و کلامی مذهب تشیّع می‌پردازد. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که در منظومه فکری امامیه، جهاد نه ابزار تحمیل عقیده، بلکه حکمی ضابطه‌مند و غایت‌محور برای دفع تجاوز، رفع فتنه و صیانت از نظم عادلانه است. این منظومه، حقوق انسان در جنگ را بر مبانی‌ای چون کرامت ذاتی انسان، عدالت، حرمت تعدّی، تفکیک میان مقاتل و غیرمقاتل، وفای به عهد، تقدم هدایت و اتمام‌حجت بر قتال و صیانت از جان، مال و حیثیت انسان‌ها استوار می‌سازد. بر این اساس، هرگونه کنش جنگیِ فاقد قیود اخلاقی و حقوقی، از چارچوب جهاد مشروع خارج است. برجستگی حقوق بشری مذهب تشیّع در آن است که حتی در شرایط مخاصمه، حرمت انسان را ساقط‌ناپذیر دانسته و با تأکید بر مسئولیت اخلاقی قدرت، الگویی متمایز از قرائت‌های تکفیری و خشونت‌گرا ارائه می‌کند. ازاین‌رو، این الگو به‌سبب اتکا هم‌زمان بر عقل، وحی، عدالت و کرامت انسانی، ظرفیت آن را دارد که در سطح جهانی، به‌مثابه چارچوبی اخلاقی و مسئولانه برای بازاندیشی نسبت دین، جنگ و حقوق انسان موردتوجه قرار گیرد.

چکیده یکی از دلایلی که شماری از دانشوران برای اثبات صحت عمل صحابه در انتخاب خلیفه اول به آن استناد کرده‌اند، مدلول آیه ۱۱۰ سوره آل‌عمران است؛ به این بیان که توصیف صحابه رسول خدا (ص) به «خَیْرَ أُمَّةٍ» و ادای فریضه امربه‌معروف و نهی‌ازمنکر توسط آنان، نشانگر صحت عمل آنان در انتخاب خلیفه است، چه اینکه اگر چنین نبود، آنان دچار عمل منکری شده بودند. هدف این پژوهش، تحلیل و اعتبارسنجی ادعای صحت عمل صحابه در انتخاب خلیفه با استناد به آیه ۱۱۰ سوره آل‌عمران است. این پژوهش با بهره از منابع اسنادی و به روش توصیفی ـ تحلیلی و با رویکرد تطبیقی انجام شده است. برای این منظور، ارکان محتوایی ادعا در سه رده تقسیم شده‌اند: ۱) مخاطب بودن صحابه در آیه؛ ۲) تکوینی بودن مفهوم خیریّت؛ و ۳) امر به تمامی معروف‌ها و نهی از تمامی منکرها توسط صحابه. اثبات ادعا مستلزم اثبات هر سه مؤلفه است؛ از این رو، در گام بعد هر یک از آن‌ها تحلیل منطقی شده است. با توجه به نسبی بودن مفهوم خیریّت و مشروط بودن وصف، مخاطب آیه تمامی افرادی هستند که به ادای فریضه امربه‌معروف و نهی‌ازمنکر می‌پردازند و این صفت برای تمامی صحابه قابل‌اثبات نیست. همچنین میان مدح نسبی افراد و خطاناپذیری آنان ملازمه‌ای وجود ندارد. بر اساس شواهد تاریخی نمی‌توان پذیرفت که تمامی صحابه در انتخاب خلیفه نظر واحدی داشتند؛ ازاین‌رو، استناد به آیه ۱۱۰ سوره آل‌عمران برای اثبات صحت عمل صحابه در این زمینه، اعتبار ندارد.