بررسی و تحلیل مبانی حقوق انسان در شرایط جنگ از منظر مذهب تشیّع

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار علوم قرآن و حدیث دانشگاه شهرکرد

چکیده
حقوق انسان در شرایط جنگ، از بنیادی‌ترین و درعین‌حال مناقشه‌برانگیزترین مسائل در حوزه اندیشه دینی، اخلاق جنگ و مطالعات حقوقی معاصر است. تشدید منازعات مسلحانه، تحول صورت‌های خشونت و گسترش قرائت‌های افراطی از دین، ضرورت بازخوانی منابع اسلامی با رویکردی عقلانی، اخلاق‌مدار و کرامت‌محور را دوچندان ساخته است. پژوهش حاضر با روش توصیفی ـ تحلیلی، به تبیین و تحلیل مبانی حقوق انسان در وضعیت جنگ بر پایه آموزه‌های قرآنی، روایی، فقهی و کلامی مذهب تشیّع می‌پردازد. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که در منظومه فکری امامیه، جهاد نه ابزار تحمیل عقیده، بلکه حکمی ضابطه‌مند و غایت‌محور برای دفع تجاوز، رفع فتنه و صیانت از نظم عادلانه است. این منظومه، حقوق انسان در جنگ را بر مبانی‌ای چون کرامت ذاتی انسان، عدالت، حرمت تعدّی، تفکیک میان مقاتل و غیرمقاتل، وفای به عهد، تقدم هدایت و اتمام‌حجت بر قتال و صیانت از جان، مال و حیثیت انسان‌ها استوار می‌سازد. بر این اساس، هرگونه کنش جنگیِ فاقد قیود اخلاقی و حقوقی، از چارچوب جهاد مشروع خارج است. برجستگی حقوق بشری مذهب تشیّع در آن است که حتی در شرایط مخاصمه، حرمت انسان را ساقط‌ناپذیر دانسته و با تأکید بر مسئولیت اخلاقی قدرت، الگویی متمایز از قرائت‌های تکفیری و خشونت‌گرا ارائه می‌کند. ازاین‌رو، این الگو به‌سبب اتکا هم‌زمان بر عقل، وحی، عدالت و کرامت انسانی، ظرفیت آن را دارد که در سطح جهانی، به‌مثابه چارچوبی اخلاقی و مسئولانه برای بازاندیشی نسبت دین، جنگ و حقوق انسان موردتوجه قرار گیرد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله English

An Analytical Study of the Foundations of Human Rights in Wartime from the Perspective of Shia Islam

نویسنده English

Asghar Tahmasebi
استادیار علوم قرآن و حدیث دانشگاه شهرکرد
چکیده English

The rise of extremist and violent readings of religion that conflate legitimate jihad with unregulated violence has made it necessary to re-examine the relation between jihad, the ethics of war, and human rights. The central question is on what foundations human rights in wartime rest in Shi'a thought, and how jihad is interpreted and limited so as to safeguard inherent human dignity. This study seeks to explain the foundations of human rights in wartime within Imami thought and to present the relation between war, ethics, and human dignity. The study uses a descriptive-analytical method based on Imami Qur'anic, hadith, jurisprudential, and theological sources to examine the theoretical foundations and normative rules of human rights in war. In the Imami epistemic system, jihad is not a license for violence but a restricted, purposive, and justice-oriented obligation to repel aggression, remove sedition, and protect a just order. This system grounds human rights in war on inherent human dignity, the prohibition of oppression, justice, the distinction between combatants and non-combatants, fidelity to covenants, the precedence of invitation and completion of proof over fighting, and the protection of life, property, and reputation; any act of war beyond these limits falls outside legitimate jihad. Even on the battlefield, Shi'a Islam regards human sanctity as fixed and inviolable and, emphasizing the moral responsibility of power and relying on reason, revelation, justice, and human dignity, offers a distinctive, coherent, and human-centered model against takfiri and violent readings.

کلیدواژه‌ها English

Human Rights in War
Defensive Struggle
Inherent Human Dignity
Ethics of War
Shia Islam
International Humanitarian Law
قرآن کریم.
ابن‌ابی‌الحدید، عبدالحمید بن هبة‌الله (بی‌تا). شرح نهج‌البلاغه. قم: کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی.
ابن‌ادریس حلی، محمد بن منصور بن احمد (۱۴۱۰ ق). السرائر. قم: مؤسسه النشر الاسلامی.
ابن‌اعثم کوفی، احمد بن اعثم (۱۴۰۶ ق). الفتوح. بیروت: دارالکتب الاسلامیه.
ابن‌اثیر، علی بن محمد (۱۳۵۱ ش). الکامل فی التاریخ. تهران: انتشارات علمی.
ابو‌الفتح کراجکی، محمد بن علی (۱۳۹۴ ق). معدن الجواهر. تهران: انتشارات مرتضوی.
آرمین، محسن (۱۳۹۶ ش). جریان‌های تفسیری معاصر. تهران: نی.
آلن، جان پرسیوال تیلور (۱۳۷۴ ش). جنگ جهانی دوم. ترجمه فرداد امینی. تهران: انتشارات علمی ـ فرهنگی.
انصاری، شیخ مرتضی (۱۴۱۷ ق). المکاسب. قم: مؤسسه الهادی.
برغی، محمدمهدی و مرشدلو، محمدرضا (۱۴۰۲). «حقوق اسرای جنگی از منظر فقه امامیه و حقوق بین‌الملل». فصلنامه علمی مطالعات حقوق بشر اسلامی، ۱۲ (۳)، ۷۵ ـ ۹۵.
بیضاوی، عبدالله بن عمر (۱۴۱۸ ق). أنوار التنزیل و أسرار التأویل. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
ثقفی، ابراهیم بن محمد (۱۳۹۵ ش). الغارات. تهران: انجمن آثار ملی.
جعفری، محمدتقی (۱۳۸۵ ش). حقوق جهانی بشر. تهران: مؤسسه تدوین و نشر آثار علامه جعفری.
جزائری، سید نعمت‌الله (۱۳۸۸ ش). عقود المرجان فی تفسیر القرآن. قم: نور وحی.
جوادی آملی، عبدالله (۱۳۹۳ ش). فلسفه حقوق بشر. قم: مرکز نشر اسراء.
جوادی آملی، عبدالله (۱۳۹۵ ش). تفسیر موضوعی قرآن کریم: سیرت الهی انسان در قرآن، ج ۱۴. قم: مرکز نشر اسراء.
خمینی، سید روح‌الله (۱۴۲۷ ق/۱۳۵۸ ش). کتاب الطهارة. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (س).
حرانی، ابن‌شعبه (۱۴۰۴ ق). تحف العقول عن آل الرسول (ص). قم: جامعه مدرسین.
حربی، ابومنذر، (1432 ق) عون الحکیم الخبیر فی الرد علی کتاب البرهان المنیر، بی‎جا، دارالجبهه.
حرّ عاملی، محمد بن حسن (۱۳۸۳ ق). وسائل الشیعه. تهران: مکتبة الاسلامیه.
دینوری، ابوحنیفه احمد بن داود (۱۳۶۸ ش). الأخبار الطوال. تحقیق عبدالمنعم عامر. قم: منشورات الرضی.
رحمانی تیرکلایی، حسین (۱۴۰۱). «بررسی تطبیقی بنیادهای اخلاقی حاکم بر حقوق بشر اسلامی و غربی». فصلنامه علمی مطالعات حقوق بشر اسلامی، ۱۱ (۱)، ۱۱۵ ـ ۱۳۳.
زرشگی، محمد (۱۴۰۲). «حقوق اسیران جنگی در رویکرد پیامبر اکرم (ص)؛ ازنظر تا عمل با تأکید بر موازین حقوق بشردوستانه در اسلام». فصلنامه علمی مطالعات حقوق بشر اسلامی، ۱۲ (۱)، ۱۰۹ ـ ۱۳۱.
زمخشری، محمود بن عمر (۱۴۰۷ ق). الکشاف. بیروت: دار الکتاب العربی.
سیّد رضی، محمد بن حسین (۱۴۰۴ ق). نهج‌البلاغه. قم: منشورات هجرت.
سیوطی، جلال‌الدین (۱۴۱۵ ق). الإتقان فی علوم القرآن. قاهره: الهیئة المصریة العامة للکتاب.
شاه‌عبدالعظیمی، حسین (۱۳۶۳ ش). تفسیر اثنی عشری. تهران: میقات.
شایق، محمدرضا (۱۳۹۵ ش). «حل تعارض ظاهری بین آیات سیف و نفی اکراه و تأثیر آن در مسئله آزادی در انتخاب دین». پژوهش‌نامه تفسیر کلامی قرآن، ۹.
صالحی شامی، محمد بن یوسف (۱۴۱۴ ق). سبل الهدی و الرشاد فی سیرة خیر العباد. بیروت: دارالکتب العلمیه.
صدوق، محمد بن علی (۱۳۶۲ ش). الخصال. قم: انتشارات جامعه مدرسین.
طباطبایی، سید محمدحسین (۱۴۱۷ ق). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
طبرسی، فضل بن حسن (۱۳۷۲ ش). مجمع‌البیان فی تفسیر القرآن. تهران: ناصرخسرو.
طبرسی، فضل بن حسن (۱۳۸۵ ق). مشکاة الأنوار فی غرر الأخبار. نجف: انتشارات حیدریه.
طبرسی، فضل بن حسن (۱۴۱۵ ق). مجمع‌البیان فی تفسیر القرآن. بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
طوسی، محمد بن حسن (بی‌تا). التبیان فی تفسیر القرآن. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
فضل‌الله، سید محمدحسین (۱۴۱۹ ق). تفسیر من وحی القرآن. بیروت: دار الملاک للطباعة و النشر.
فیض کاشانی، محمد بن شاه مرتضی (۱۴۱۵ ق). تفسیر الصافی. تهران: مکتبة الصدر.
قرشی بنابی، علی‌اکبر (۱۳۷۵ ش). تفسیر احسن الحدیث. تهران: بنیاد بعثت.
کاشف‌الغطاء، جعفر بن خضر (۱۳۸۸ ش). کشف الغطاء عن مبهمات الشریعة الغراء. قم: بوستان کتاب.
کاشفی، حسین بن علی (بی‌تا). تفسیر حسینی (مواهب علیه). سراوان: کتاب‌فروشی نور.
الکاظمی، عماد (۱۴۴۰ ق). المرجعیة الدینیة و دورها فی بناء الدولة العراقیة. کربلا: دارالکفیل للطباعة و النشر و التوزیع.
الکاظمی، عماد (۱۴۴۱ ق). السلسبیل المعین فی توجیهات المرجعیة للمقاتلین. قم: دار الرافد.
کلینی، محمد بن یعقوب (۱۳۶۲ ش). الکافی. تهران: انتشارات الاسلامیة.
کرکی، علی بن حسین (بی‌تا). جامع المقاصد فی شرح القواعد، ج ۳. تحقیق مؤسسه آل‌البیت (ع) لإحیاء التراث.
مجلسی، محمدباقر بن محمدتقی (بی‌تا). بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار. تهران: انتشارات الاسلامیة.
محدث اربلی، علی بن عیسی (۱۳۸۱ ق). کشف الغمة فی معرفة الأئمة. تبریز: انتشارات بنی‌هاشمی.
مصباح یزدی، محمدتقی (۱۳۹۳ ش). معارف قرآن ۳: انسان‌شناسی. قم: انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
مغنیه، محمدجواد (۱۴۰۸ ق). هذه هی الوهابیة. تهران: منظمة الإعلام الإسلامی.
مغنیه، محمدجواد (۱۴۲۴ ق). تفسیر الکاشف. قم: دارالکتاب الاسلامی.
مفید، محمد بن محمد (۱۴۱۳ ق). الجمل و النصرة لسید العترة فی حرب البصرة. قم: کنگره شیخ مفید.
مکارم شیرازی، ناصر (۱۳۷۱ ش). تفسیر نمونه. تهران: دارالکتب الاسلامیة.
منقری، نصر بن مزاحم (۱۴۰۴ ق). وقعة صفین. قم: کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی.
ناصری، حسین (۱۳۸۵ ش). «سنجش بنیادهای نظری و مواد اعلامیه جهانی حقوق بشر با مبانی و آموزه‌های قرآنی». مجله مطالعات اسلامی.
نحّاس، ابوجعفر احمد بن محمد (۱۴۰۸ ق). الناسخ و المنسوخ. کویت: الفلاح.
نجفی جواهری، محمدحسن بن باقر بن عبدالرحیم (۱۳۶۲ ش). جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام. تحقیق عباس قوچانی، چاپ هفتم. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
نیشابوری، فتال (بی‌تا). روضة الواعظین و بصیرة المتعظین. قم: انتشارات رضی.
یعقوبی، احمد بن اسحاق (بی‌تا). تاریخ یعقوبی. بیروت: دار صادر.