هدایت و ضلالت قرآنی و رابطةآن با اختیار انسان از منظر علّامه طباطبایی، فخر رازی و زمخشری

نوع مقاله : علمی تخصصی

نویسندگان

1 دانشیار معارف اسلامی، دانشگاه علّامه طباطبایی، تهران، ایران

2 دانشجوی دکتری تفسیر تطبیقی، مؤسسة آموزشی کوثر، ایران

چکیده
یکی از موضوعات مهم قرآنی مسئلة هدایت و ضلالت است؛ در این رابطه، قرآن در مواردی هدایت و ضلالت را به خدا نسبت می‌دهد و درآیاتی نیز بر اراده و اختیار انسان در هدایت و ضلالتش تأکید دارد. چه رابطه‌ای بین هدایت و ضلالت الهی و نقش افعال اختیاری و ارادةانسان از منظر قرآن وجود دارد؟ این تحقیق با روش توصیفی، تحلیلی و تطبیقی به بررسی آیات هدایت و ضلالت در قرآن از دیدگاه علّامه طباطبایی در تفسیر« المیزان» ، فخررازی در تفسیر مفاتیح‌الغیب و زمخشری در تفسیر کشاف  می‌پردازد. هدف این پژوهش، یافتن رابطه‌ای معنادار بین هدایت و ضلالت الهی است که از ظاهر  برخی ازآیات قرآن فهمیده می‌شود و نیز نقش اختیار و ارادة انسان در این موضوع که از بعضی آیات دیگر استنباط می‌شود.  علّامه طباطبایی هدایت ابتدایی و توفیقی را به ارادة الهی و ضلالت ابتدایی را به ارادة انسانی و ضلالت کیفری را نوعی مجازات الهی می‌داند؛ فخر رازی با پذیرش مسلک جبرگرایانه، خداوند را خالق همه‌چیز از جمله هدایت و ضلالت بیان کرده است و زمخشری، براساس مکتب اعتزال، استناد هدایت و ضلالت در آیات قرآن به خداوند را نوعی مجاز می‌داند و بر نقش اراده و اختیار انسان تأکید دارد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله English

Quranic Guidance and Deviation and its Relation to Human Authority from the Viewpoint of Allameh Tabataba'i, Fakhre Razi, Zamakhshari

نویسندگان English

Ali Karbalaei Pazooki 1
Zinat . Noroozi 2
1 Associate Professor at Allamah Tabataba'I University, Tehran, Iran
چکیده English

Quranic Guidance and Deviation and its Relation to Human Authority from the Viewpoint of Allameh Tabataba'i, FakhreRazi, Zamakhshari

کلیدواژه‌ها English

Guidance
Deviation
Authority
Compulsion
Tabataba'i
Fakhre Razi
Zemakhshari

قرآن کریم.

 ابن‌فارس، ابوالحسین احمدبن فارس‌بن زکریابن حبیب. (1404ق.).  معجم مقائیس اللغه. قم: مکتب الاعلام الاسلامی.

ابن‌منظور، جمال‌الدین ابوالفضل محمدبن مکرم‌بن علی. (1414ق.).  لسان‌العرب. بیروت: دارالفکر للطباعة و النشر.

ابن‌سینا، حسین‌بن عبدالله. (1413ق.). الاشارات و التنبیهات. بیروت: به کوشش سلیمان دنیا.

ابوالفتوح رازی، حسین‌بن علی. (1408ق.).  روض‌الجنان و روح‌الجنان فی تفسیر القرآن. مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی.

انصاری. مسعود. (۱۳۸۹ش.). تفسیر کشاف. تهران: ققنوس.

بنیاد پژوهش‌های اسلامی. (1415ق.). شرح المصطلحات الکلامی. مشهد: گروه کلام و فلسفه بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی.

جوادی آملی، عبدالله. (1389ش.). هدایت در قرآن.  قم: اسراء.

جوهری، اسماعیل‌بن حماد. (1376 ق.). الصحاح. بیروت:‌ دار العلم للملایین.

حسن‌زاده آملی، حسن. (۱۳۶۹ش.). خیرالاثر در جبر والقدر. تهران: قبله.

خرمشاهی. بهاءالدین. (بی‌تا). «سهم ایرانیان در تفسیر قرآن». مجموعة مقالات کنگرة شیخ مفید. شمارة ۳۷.

ذهبی، محمدحسین. (۱۴۰۷ق.). التفسیر  و المفسرون. بیروت: دارالقلم.

رازی، فخرالدین. (1420 ق.). مفاتیح‌الغیب. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.

محسن عبدالحمید. (۱۳۹۴ق.). الرازی مفسراً.بغداد: دارالحریة.

راغب اصفهانی، حسین‌بن محمد. (1412ق.). المفردات فی غریب القرآن. دمشق: دارالعلم الدار الشامیة.

زبیدی، محمدبن محمد. (1414ق.). تاج‌العروس. بیروت: دارالفکر. ‌

زمخشری، محمودبن عمر. (1407ق.). الکشاف  عن حقائق التنزیل. بیروت: دارالکتاب العربی.

بنیاد پژوهش‌های اسلامی. (1415ق.). شرح المصطلحات الکلامی. مشهد: گروه کلام و فلسفة بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی.

طباطبایی، محمدحسین. (۱۳60ش.) . تفسیر المیزان. قم: نشر اسلامی.

طبرسی، فضل‌بن حسن. (1372ش.). مجمع‌البیان فی تفسیر القرآن. تهران: انتشارات ناصرخسرو.

طبرسی، فضل‌بن حسن.  (۱۳۷۷ش.). تفسیر جوامع‌الجامع. ترجمة مترجمان. مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی.

فیومی، احمدبن محمد. (1414ق.). المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر للرافعی. قم: مؤسسة دارالهجرة.

قرشی، علی‌اکبر. (1371ش.).  قاموس قرآن. تهران: دارالکتب الاسلامیه.

مجلسی، محمدباقر. (1403ق.). بحارالانوار. بیروت: مؤسسة الوفاء.

محفوظی، عباس. (1391ش.). «ویژه‌نامة علّامه طباطبایی». مجلة بصائر. سال سوم.
مطهری، مرتضی. (1389ش.). حق و باطل. تهران: صدرا.
معرفت، محمدهادی.  (۱۳۸۸ش.). تفسیر و مفسرون. قم: تمهید.
معروف، نایف. (142).  المعجم الوسیط فی الاعراب. بیروت: دارالنفائس.
مکارم شیرازی، ناصر. (1374ش.). تفسیر نمونه. تهران: دارالکتب الإسلامیه.
مهدوی‌راد محمدعلی. (بی‌تا). «جایگاه المیزان در میان تفاسیر».کیهان فرهنگی. شمارة 8 . سال ششم.
مهنا، عبدالله علی. (1413ق.).لسان‌اللسان. بیروت: دارالکتب العلمیة.