ساخت الهیاتی جنگ در فرقه‌های کلامی اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار، گروه معارف اسلامی، دانشگاه صنعتی کرمانشاه، ایران.

2 دانشیار، گروه دروس عمومی، دانشکده پزشکی،دانشگاه علوم پزشکی کرمانشاه، ایران.

چکیده
تبدیل اختلافات اعتقادی به منازعات مقدس، یکی از چالش‌های مهم در مطالعات کلامی، الهیات سیاسی و تاریخ اندیشه اسلامی است. پرسش اصلی پژوهش این است که چه ساختارهای الهیاتی و کلامی زمینه تبدیل اختلاف دینی به خشونت مقدس را فراهم می‌کنند و چه ظرفیت‌هایی در سنت‌های کلامی اسلامی برای مهار این فرآیند وجود دارد؟ پژوهش حاضر با هدف تحلیل مبانی کلامی و سازوکارهای معرفتی شکل‌گیری «الهیات جنگ» در فرقه‌های اسلامی انجام شده است. این پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی و رویکرد تطبیقی، مبانی کلامی شکل‌گیری الهیات جنگ را در فرقه‌های خوارج، معتزله، اشاعره، ماتریدیه و امامیه بررسی می‌کند. الهیات جنگ نه صرفاً محصول احکام فقهی یا شرایط سیاسی، بلکه نتیجه شبکه‌ای از مفاهیم معرفتی، نجات‌شناختی، انسان‌شناختی و فرجام‌شناختی است. انحصار حقیقت، مطلق‌سازی مرزهای هویتی، توسعه مفهوم تکفیر و تبدیل مخالف به «دشمن الهیاتی»، مهم‌ترین مراحل گذار از اختلاف به خشونت مقدس‌اند. تفاوت اساسی مکاتب کلامی در اصل اعتقاد به حقیقت دینی نیست، بلکه در نحوه تفسیر رابطه میان حقیقت، خطا و دیگری است: خوارج با کاهش فاصله میان خطا و کفر، ظرفیت بالایی برای تولید الهیات حذف ایجاد کردند؛ درحالی‌که معتزله و امامیه با تفکیک مراتب خطا و محدودسازی تکفیر، امکان الهیاتی بیشتری برای محدودکردن خشونت فراهم ساختند. مقابله با خشونت دینی نیازمند نفی دین نیست، بلکه مستلزم بازخوانی انتقادی درون‌دینی و تقویت قرائت‌هایی است که میان حقیقت‌جویی، عقلانیت، عدالت و کرامت انسانی پیوند برقرار می‌کنند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله English

The Theological Construction of War in Islamic Theological Schools

نویسندگان English

Mohammad Heydarifard 1
Mohammad Karami 2
1 Assistant Professor, Department of Islamic Studies, Kermanshah University of Technology, Iran
2 Kermanshah University of Medical Sciences
چکیده English

The transformation of doctrinal disagreements into sacred conflicts is a major challenge in theological studies, political theology, and the history of Islamic thought. The central question is which theological structures turn religious disagreement into sacred violence, and what capacities Islamic theological traditions possess to restrain this process. The study analyzes the theological foundations and epistemic mechanisms underlying the formation of a “theology of war” in Islamic sects. Using a descriptive-analytical method and a comparative approach, the study examines the theological foundations of the theology of war among the Khawārij, Muʿtazila, Ashʿarīs, Māturīdīs, and Imāmiyya. The theology of war is not merely a product of juristic rulings or political circumstances, but of a network of epistemological, soteriological, anthropological, and eschatological concepts. The monopolization of truth, the absolutization of identity boundaries, the expansion of takfīr (excommunication), and turning the opponent into a “theological enemy” are the main stages in the escalation from disagreement to sacred violence. The schools differ not in their belief in religious truth but in how they construe the relationship between truth, error, and the religious other. By narrowing the distance between error and unbelief, the Khawārij developed a strong capacity for a theology of elimination, whereas the Muʿtazila and the Imāmiyya, by distinguishing degrees of error and restricting takfīr, provided greater theological resources for limiting violence. Confronting religious violence requires not the rejection of religion but a critical internal rereading that strengthens interpretations linking the pursuit of truth with rationality, justice, and human dignity.

کلیدواژه‌ها English

Theology of War
Takfīr
Religious Violence
Theological Enemy
Islamic Theological Schools
Soteriology.
قرآن کریم.
ابن‌شعبه، حسن بن علی. (۱۳۶۳). تحف العقول عن آل الرسول صلى الله علیهم. مصحح علی‌اکبر غفاری. قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم (دفتر انتشارات اسلامی).
اشعری، ابوالحسن. (۱۴۰۰ ق). مقالات الإسلامیین و اختلاف المصلین. ج ۱. ویسبادن (آلمان): فرانس شتاینر‌.
اشعری، ابوالحسن علی بن اسماعیل. (۲۰۲۱ م). رسالة الإیمان للامام الاشعری و نصوص اخری مترجم خالد محمد عبده. بیروت: کنز ناشرون.
بغدادی، عبدالقاهر. (۱۴۱۶ ق). الفرق بین الفرق. الطبعه الثانیه. بیروت: دار الآفاق الجدیدة.
حلی، حسن بن یوسف. (۱۳۸۲ ش). کشف المراد فی شرح تجرید الإعتقاد (قسم الإلهیات). سبحانی تبریزی، جعفر. قم: مؤسسة الإمام الصادق علیه السلام.
جابری، محمد عابد‏. (2004). العقل السیاسی العربی : محدداته و تجلیاته (ج ۱–1). بیروت: مرکز دراسات الوحدة العربیة.
الشهرستانی، أبو الفتح محمد بن عبد الکریم بن أبی بکر أحمد. (۱۴۰۴ ق). الملل والنحل (تحقیق محمد سید کیلانی). بیروت: دار المعرفة.
عبد الرحمن، طه. (۲۰۱۲ م). روح الدین: من ضیق العلمانیة إلى سعة الائتمانیة. الدار البیضاء، المغرب: المرکز الثقافی العربی.
غزالی، محمد بن محمد. (بی‌تا). المستصفی من علم الأصول (ج ۱–۲). مصحح ابراهیم محمد رمضان. بیروت: دار الأرقم بن أبی الأرقم.
فخر رازی، محمد بن عمر؛ معوض، علی محمد؛ و عبدالموجود، عادل احمد‏. (۱۴۲۰ ق). المحصول فی علم أصول الفقه (۱-۴). بیروت: المکتبة العصریة.
فیض کاشانی، محمد بن شاه مرتضی و دیگران‏. (۱۳۸۷). مجموعه رسائل (ج ۱-۴). تهران: مدرسه عالی شهید مطهری.
القاضی عبد الجبار، عبد الجبار بن أحمد (۱۹۶۵ م). شرح الأصول الخمسة (تحقیق عبد الکریم عثمان). القاهرة: مکتبة وهبة.
ماتریدی، محمد بن محمد و خلیف، فتح الله‏. (بی‌تا). التوحید. مصر: دار الجامعات المصریة.
مفید، محمد بن محمد. (۱۴۱۳ ق) الف. أوائل المقالات فی المذاهب و المختارات. قم: کنگره جهانی هزاره شیخ مفید.
مفید، محمد بن محمد. (۱۴۱۳ ق) ب. المقنعة و المبانی فی الأصول. قم: کنگره جهانی هزاره شیخ مفید.
طحاوی، احمد بن محمد؛ ابن ابی العز، علی بن علی؛ و عزی، عبدالمنعم‌ صا‌لح‌ علی (۱۴۰۸ ق). أصول العقیدة الإسلامیة. بیروت: مؤسسة الرسالة.
قمی، عباس؛ مجلسی، محمدباقر بن محمدتقی؛ نمازی شاهرودی، حسن بن علی؛ و نمازی شاهرودی، علی‏ (۱۴۱۸ ق). مستدرک سفینة البحار (ج ۱–۱۰). قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم (دفتر انتشارات اسلامی).