نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

• سیده زینب سلطانی ¹
• سعیده شهیدی ²
• مجید ابوالقاسم زاده ³

¹ دانشجو دکتری رشته فلسفه و کلام اسلامی دانشگاه امام صادق(ع)، پردیس خواهران، تهران، ایران.

² استادیار گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه امام صادق(ع)، پردیس خواهران تهران.

³ دانشیار گروه اخلاق دانشگاه معارف اسلامی قم

چکیده

خودگرایی و دیگرگرایی اخلاقی به‌عنوان دو پارادایم رقیب در تبیین انگیزه‌های کنش انسانی، همواره کانون مناقشات فلسفی بوده‌ است. پژوهش حاضر با روش تحلیلی-تطبیقی و با رویکردی انتقادی به بررسی مبانی فکری خودگرایی در فلسفه هابز و دیگرگرایی فطری در اندیشه مطهری می‌پردازد و امکان تحقق «دیگرگرایی عاشقانه» را به‌عنوان نقدی بر فروکاهش انگیزه‌های انسانی به منفعت شخصی ارزیابی می‌کند. یافته‌ها نشان می‌دهد هابز با پیش‌فرض‌های ماده‌انگارانه و مکانیکی، انسان را موجودی خودخواه معرفی می‌کند که تمام کنش‌های او، حتی به‌ظاهر نوع‌دوستانه، در نهایت به حب ذات، لذت‌جویی حسی و بقای فیزیکی بازمی‌گردد. در مقابل، مطهری با تفکیک «خود دانی» و «خود عالی» و تأکید بر فطرت الهی به‌مثابه منشأ گرایش‌های اصیل اخلاقی، دو سطح دیگرگرایی حسابگرانه (معطوف به استکمال نفس) و دیگرگرایی عاشقانه (معطوف به خیر دیگری بدون هیچ انگیزه شخصی) را تبیین می‌کند. نقد بنیادین پژوهش حاضر آن است که خودگرایی هابز نه یک توصیف جامع از طبیعت انسان، بلکه حاصل پیش‌فرض‌های فکری او مبتنی بر انحصار هستی در ماده و نفی ابعاد متافیزیکی انسان است. در مقابل، مطهری به عنوان یک فیلسوف نوصدرائی با پذیرش مراتب تشکیکی وجود، حرکت جوهری نفس و تفکیک فطرت از طبیعت، تبیینی موجه از دیگرگرایی ارائه می‌دهد که در آن لذت به‌مثابه «ضرورت» فعل اخلاقی تلقی می‌شود نه «غایت» آن. این مقاله نشان می‌دهد که خودگرایی هابز به نسبی‌گرایی در اخلاق منجر می‌شود، در حالی که دیگرگرایی فطری مطهری مبنایی برای اخلاق جهان‌شمول و استوار فراهم می‌آورد.

موضوعات

• کلام تطبیقی

عنوان مقاله [English]

A Comparative Study of Hobbesian Egoism and Motahhari’s Innate Altruism: A Critique of Reducing Human Motivations to Self-Interest

نویسندگان [English]

• Seyedeh Zeinab Soltani ¹
• Saideh Shahidi ²
• Majid Abolghasemzadeh ³

¹ PhD Candidate in Philosophy and Islamic Theology, Imam Sadiq University (Women’s Campus), Tehran, Iran.

² Assistant Professor, Department of Philosophy and Islamic Theology, Imam Sadeq University, Tehran Sisters Campus.

³ Assistant Professor, Department of Islamic Ethics, Qom University of Islamic Education.

چکیده [English]

Egoism and ethical altruism, as two rival paradigms in explaining the motivations behind human action, have always been at the center of philosophical debates. The present study, employing an analytical-comparative method and a critical approach, examines the intellectual foundations of egoism in Hobbes's philosophy and innate altruism in Motahhari's thought, and evaluates the possibility of "loving altruism" as a critique of reducing human motivations to personal interest.

The findings indicate that Hobbes, based on materialist and mechanical presuppositions, introduces humans as selfish beings whose every action—even seemingly altruistic ones—ultimately reduces to self-love, sensory pleasure-seeking, and physical survival. In contrast, Motahhari, by distinguishing between the "lower self" (khod-e dāni) and the "higher self" (khod-e āli) and emphasizing divine innate disposition (fitrah) as the source of authentic moral inclinations, explains two levels of altruism: calculative altruism (aimed at self-perfection) and loving altruism (directed toward the good of the other without any personal motive).

The fundamental critique of the present study is that Hobbesian egoism is not a comprehensive description of human nature, but rather the product of Hobbes's intellectual presuppositions based on the reduction of existence to matter and the negation of the metaphysical dimensions of the human being. In contrast, Motahhari, as a Neo-Sadrian philosopher who accepts the gradational hierarchy of existence (tashkīk al-wujūd), the substantial motion of the soul (al-harakat al-jawhariyyah), and the distinction between fitrah and physical nature (tabī'ah), provides a well-grounded explanation of altruism—in which pleasure is considered a "necessity" of the moral act rather than its "ultimate goal."

This article demonstrates that Hobbesian egoism leads to moral relativism, whereas Motahhari's innate altruism provides a foundation for a universal and robust moral system.