ارزیابی کلامی موارد عملکرد به ظاهر ضد اخلاقی و خشونت‌‌آمیز حضرت موسی (ع) در قرآن

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران

2 دانشیار گروه معارف اسلامی، دانشگاه علّامه طباطبائی، تهران، ایران

چکیده

ظهور ابتدایی پاره­ای از آیات قرآن در موارد متعدّد نشانگر آن است که حضرت موسی (ع) در دو مورد: 1) کشتن فرد قبطی؛ و 2) برخورد به ظاهر تحقیر­آمیز با پیامبر الهی، برادر خود هارون (ع) به خشونت­آمیزترین عمل ممکن دست زده­است. این پژوهش که در روش گردآوری مطالب، کتابخانه­ای است و در نحوۀ استناد داده­ها، از شیوۀ اسنادی پیروی می‌کند و در تجزیه و تحلیل مطالب، روش آن تحلیل محتوایی از نوع توصیفی تحلیلی می‌باشد. پاسخ­های مربوط به عملکرد خشونت­آمیز حضرت موسی (ع) را گردآوری، تحلیل و بررسی و نقد نموده و در دیدگاه برگزیده به این نتیجه دست یافته­است که در مسألۀ قتل، فقط دو پاسخ به قصد دفاع از مظلوم خواه به صورت قتل غیر عمدی و یا قتل عمدی پاسخ موجه می­باشند و در زمینه برخورد تحقیر­آمیز تنها پاسخ موجه این است که حضرت موسی  (ع) با این کار خود می‌خواست به‌صورت عملی، عواقب سوء بت­پرستى را به نمایش بگذارد.

کلیدواژه‌ها


منابع و مآخذ
-                    قرآن کریم.
-             ابن أبی الحدید، عبد الحمید بن هبة الله. (بی تا). شرح نهج البلاغه. تحقیق: محمد أبو الفضل ابراهیم. بی جا: دار احیاء الکتب العربیة عیسى البابی الحلبی و شرکا.
-                    ابن رشد، محمد بن احمد. (۱۹۹۳). تهافت التهافت. بیروت: دار الفکر اللبنانی.
-                    ابن شهرآشوب، محمد بن علی. (۱۳۶۹). متشابه القرآن و مختلفه. قم: دار البیدار للنشر.
-                    ابن عاشور، محمد، الطاهر بن محمد. (1420). التحریر و التنویر. بیروت: مؤسسة التاریخ العربی.
-                    ابن عربی، محیی الدین. (۱۳۷۰). فصوص الحکم. تهران: الزهراء.
-                    ابن فارس، أحمد. (1399هـ - 1979م). معجم مقاییس اللغه. عبد السلام محمد‌هارون. بیروت: دار الفکر.
-             ابن قدامه، ابن أحمد عبدالله المقدسی. (1405). المغنی فی فقه الإمام أحمد بن حنبل الشیبانی (چاپ اول). بیروت: دار الفکر.
-                    ابن کمونه، سعد بن منصور. (۱۴۰۲). الجدید فی الحکمه. بغداد: جامعه بغداد.
-                    ابن منظور، محمد بن مکرم. (بی تا). لسان العرب (چاپ سوم). بیروت.
-             ابن نوبخت، ابراهیم. (1413 ق‏). الیاقوت فی علم الکلام (چاپ اول). تحقیق علی اکبر ضیائی. قم‏: کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی.
-                    ابوحیان، محمد بن یوسف. (۱۴۲۰). البحر المحیط فی التفسیر. بیروت: دار الفکر.
-                    اشعری، علی بن اسماعیل. (1400). مقالات الاسلامیین و اختلاف المصلین. فرانس شتاینر، آلمان- ویسبادن‏.
-                    إیجی، عضد الدین عبد الرحمن. (1997). المواقف (چاپ اول). تحقیق: عبدالرحمن عمیرة. بیروت: دار الجیل.
-                    آملی، حیدر بن علی. (۱۳۶۸). جامع­الاسرار و منبع­الانوار. تهران: انجمن ایرانشناسی فرانسه در ایران.
-                    بغوی، خالد عبدالرحمن العک. (بی تا). معالم التنزیل فی تفسیر القرآن (تفسیر البغوی). بیروت: دار المعرفه.
-                    بلاغی، محمدجواد. (۱۴۰۵). الهدی الی دین المصطفی. بیروت: موسسه الاعلمی ‌للمطبوعات.
-          تجلیل تبریزى، ابوطالب. (1417). معجم المحاسن و المساوى (چاپ اول). قم: جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة بقم: مؤسسة النشر الإسلامی.
-                    تفتازانی، مسعود بن عمر. (۱۴۰۷). شرح العقاید النسفیه. قاهره: مکتبه الکلیات الازهریه.
-                    تفتازانی، سعد الدین مسعود بن عمر. (1401). شرح المقاصد فی علم الکلام. پاکستان: دار المعارف النعمانیه.
-             ثعالبی، أبو زید عبد الرحمن بن محمد بن مخلوف. (1418). الجواهر الحسان فی تفسیر القرآن (چاپ اول). تحقیق: شیخ محمد علی معوض و الشیخ عادل أحمد عبد الموجود. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
-                    ثلایی، یوسف بن احمد. (۱۴۲۳). تفسیر الثمرات الیانعه و الاحکام الواضحه القاطعه. صعده: مکتبه التراث الاسلامیه.
-                    جرجانی، علی بن محمد. (۱۳۷۰). کتاب التعریفات. تهران: ناصر خسرو.
-                    جرجانی، میر سید شریف. (۱۳۲۵). شرح المواقف و یلیه حاشیتی السیالکوتی و الحلبی. قم: منشورات شریف رضی.
-                    جزائری، سید نعمة الله.‏ (1408). کشف الأسرار فی شرح الاستبصار. قم: مؤسسة دار الکتاب‏.
-                    جعفری، محمد تقی. (1352). تفسیر و نقد و تحلیل مثنوى جلال الدین محمد مولوى. تهران: انتشارات اسلامی.
-                    جوادی آملی، عبدالله. (1378). شریعت در آینه معرفت. تهران: مرکز نشر اسراء.
-                    ــــــــــــــــــــ . (۱۳۸7). تفسیر موضوعی قرآن کریم. قم: مرکز نشر اسراء.
-                    جوهری، اسماعیل بن حماد. (۱۳۷۶). الصحاح تاج اللغة و صحاح العربیه. بیروت: دار العلم للملایین.
-                    حسینی همدانی، محمد. (۱۴۰۴). انوار درخشان در تفسیر قرآن. قم: علمیه.
-                    حلی، علامه حسن بن یوسف. (۱۳۶۳). انوار الملکوت فی شرح الیاقوت. قم: بیدار.
-                    حلی، علامه حسن بن یوسف. (۱۳۶۵). الباب الحادی عشر مع شرحیه. تهران: موسسه مطالعات اسلامی.
-                    حلی، محقق جعفر بن حسن. (۱۴۱۵). مناهج الیقین فی اصول الدین. تهران: دار الاسوه للطباعه و النشر.
-             حلی، علامه حسن به یوسف. (۱۴۲۲). کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد. قم: جماعه المدرسین فی الحوزه العلمیه، موسسه النشر الاسلامی.
-                    حیدری، کمال. (۱۴۲۶). عصمه الانبیاء فی القرآن. قم: دار فراقد.
-             رازی، فخر الدین محمد بن عمر. (1400ق). المحصول فی علم الأصول (چاپ اول). طه جابر فیاض العلوانی. ریاض: جامعة الإمام محمد بن سعود الإسلامیة.
-                    ــــــــــــــــــــ (1421). مفاتیح الغیب. بیروت: دار الکتب العلمیة.
-                    ــــــــــــــــــــ (۱۹۸۸). عصمه­الانبیاء. بیروت: دارالکتب العلمیه.
-                    ــــــــــــــــــــ (۱۹۹۱). المحصل. قاهره: مکتبة دار التراث.
-                    راغب اصفهانی، حسین بن محمد. (بی تا). المفردات فی غریب القرآن (چاپ اول). بیروت: دار القلم.
-                    روحی برندق، کاوس و خسروپناه، عبد الحسین. (1397). مشرق موعود. سال دوازدهم، شماره 47.
-             زمخشری، محمود بن عمر. (۱۴۰۷). الکشاف عن حقایق غوامص التنزیل و عیون الاقاویل فی وجوه التاویل. بیروت: دار الکتاب العربی.
-                    زمخشری، محمود بن عمر. (۱۹۷۹). أساس البلاغه. بیروت: دار صادر.
-                    سبحانی، جعفر. (۱۴۰۵). مفاهیم القرآن. قم: جماعة المدرسین. موسسة النشر الاسلامی.
-                    سبحانی، جعفر. (۱۴۲۰). عصمة الانبیاء فی القرآن الکریم. قم: موسسة الامام الصادق (ع).
-                    سید مرتضی، علم الهدی، علی بن حسین. (بی تا). تنزیة الانبیاء علیهم السلام. قم: دار الشریف الرضی.
-             سیوطی، جلال­الدین عبدالرحمن بن أبی بکر. (۱۴۰۴). الدر المنثور فی التفسیر بالماثور. قم: کتابخانه حضرت آیت الله العظمی ‌مرعشی نجفی (ره).
-                                        شبر، عبدالله. (۱۴۰۷). الجوهر الثمین فی تفسیر الکتاب المبین. کویت: مکتبة الفین.
-             شنقیطی، محمد بن محمد المختار. (1415). اضواء البیان فی ایضاح القرآن بالقرآن. بیروت: دار الفکر للطباعة و النشر و التوزیع.
-                    شوکانی، محمد بن علی. (بی تا). فتح القدیر. عالم الکتب.
-             شهید اول، محمد بن مکی عاملی. (1417). الدروس الشرعیه فی فقه الامامیة (چاپ دوم). قم: انتشارات جامعه مدرسین حوزه علمیه.
-                    صاوی، احمد بن محمد. (۱۴۲۷). حاشیةالصاوی علی تفسیر الجلالین. بیروت: دار الکتب العلمیة.
-                    صدوق، شیخ ابن بابویه محمد بن علی. (۱۴۰۴). عیون اخبار الرضا (ع). بیروت: موسسة الاعلمی‌للمطبوعات.
-                    طباطبایی، محمّد حسین. (1393). المیزان فی تفسیر القرآن. بیروت: مؤسّسة الاعلمی للمطبوعات.
-                    طبرسی، احمد بن علی. (۱۳۶1). الاحتجاج علی اهل اللجاج. مشهد مقدس: نشر المرتضی.
-                    طبرسی، امین الدین بوعلی، فضل بن حسن. (۱۳۷۲). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. تهران: ناصر خسرو.
-                    طریحى، فخر­الدین بن محمد. (1375). مجمع البحرین (چاپ سوم). تهران.
-                    طوسی، شیخ محمد بن حسن. (بی تا). التبیان فی تفسیر القرآن. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
-                    طیب، عبدالحسین. (۱۳۷۸). اطیب البیان فی تفسیر القرآن. (طبع قدیم). تهران: اسلام.
-          عاملی، علی بن یونس. (1384). ‌الصراط المستقیم (چاپ اول). تصحیح: محمد باقر بهبودی. بیجا: المکتبة المرتضویة لاحیاء الآثار الجعفریة.
-                    عین القضاه، عبدالله بن محمد. (۱۳۷۳). تمهیدات. تهران: منوچهری.
-             فاضل مقداد، مقداد بن عبدالله. (۱۴۰۵). ارشاد الطالبین الی نهج‌المسترشدین. قم: کتابخانه حضرت آیت الله العظمی مرعشی نجفی (ره).
-                    قربانی لاهیجی، زین‎العابدین و عبدالرزاق بن علی لاهیجی. (1383). گوهر مراد. تهران: سایه.
-                    قرطبی، محمد بن احمد. (۱۳۶۴). الجامع لاحکام القرآن. تهران: ناصر خسرو.
-                    قونوی، اسماعیل بن محمد. (۱۴۲۲). حاشیه القونوی علی تفسیر الامام البیضاوی. بیروت: دار الکتب العلمیه.
-                    قیصری، داود بن محمود. (۱۳۸۷). شرح فصوص الحکم. تهران: شرکت انتشارات علمی‌فرهنگی.
-                    لاهیجی، عبدالرزاق بن علی. (1372). سرمایه ایمان. تهران: الزهراء.
-             مجلسى، محمد باقر بن محمد تقى. (1403). بحار الأنوار الجامعةلدرر أخبار الأئمةالأطهار (چاپ دوم). بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
-                    مراغی، احمد مصطفی. (بی تا). تفسیر المراغی. بیروت: دار الفکر.
-                    مصطفوی، حسن. (بی تا). التحقیق فی کلمات القرآن (چاپ سوم). بیروت: دار الکتب العلمیّه.
-                    مظفر، محمد حسن. (۱۴۲۲). دلایل الصدق لنهج الحق. قم: موسسة آل‌البیت علیهم‌السلام.
-                    معرفت، محمدهادی. (1374). تنزیه انبیاء. قم: نبوغ.
-             مقریزی، احمد بن علی. (۱۴۲۰). امتاع الاسماع بما للنبی من الاحوال و الاموال و الحفده و المتاع. بیروت: دار الکتب العلمیه.
-                    مکارم شیرازی، ناصر. (۱۳۸۶). پیام قرآن. تهران: دار الکتب الاسلامیه.
-             نجفی، محمد حسن بن باقر. (بی تا). جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام‏ (چاپ هفتم).‌ بیروت: دار إحیاء التراث العربی‏.