تحلیل تطبیقی دیدگاه فریقین درباره اعتبار عمل صحابه در انتخاب خلیفه با تأکید بر آیه ۱۱۰ سوره آل‌عمران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری گروه علوم قرآن و حدیث. دانشکده الهیات و معارف اسلامی. دانشگاه فردوسی مشهد. مشهد. ایران

2 استادیار گروه معارف اسلامی. دانشکده الهیات و معارف اسلامی. دانشگاه ایلام. ایلام. ایران

چکیده
یکی از دلایلی که شماری از دانشوران برای اثبات صحت عمل صحابه در انتخاب خلیفه اول به آن استناد کرده‌اند، مدلول آیه ۱۱۰ سوره آل‌عمران است؛ به این بیان که توصیف صحابه رسول خدا (ص) به «خَیْرَ أُمَّةٍ» و ادای فریضه امربه‌معروف و نهی‌ازمنکر توسط آنان، نشانگر صحت عمل آنان در انتخاب خلیفه است، چه اینکه اگر چنین نبود، آنان دچار عمل منکری شده بودند. هدف این پژوهش، تحلیل و اعتبارسنجی ادعای صحت عمل صحابه در انتخاب خلیفه با استناد به آیه ۱۱۰ سوره آل‌عمران است. این پژوهش با بهره از منابع اسنادی و به روش توصیفی ـ تحلیلی و با رویکرد تطبیقی انجام شده است. برای این منظور، ارکان محتوایی ادعا در سه رده تقسیم شده‌اند: ۱) مخاطب بودن صحابه در آیه؛ ۲) تکوینی بودن مفهوم خیریّت؛ و ۳) امر به تمامی معروف‌ها و نهی از تمامی منکرها توسط صحابه. اثبات ادعا مستلزم اثبات هر سه مؤلفه است؛ از این رو، در گام بعد هر یک از آن‌ها تحلیل منطقی شده است. با توجه به نسبی بودن مفهوم خیریّت و مشروط بودن وصف، مخاطب آیه تمامی افرادی هستند که به ادای فریضه امربه‌معروف و نهی‌ازمنکر می‌پردازند و این صفت برای تمامی صحابه قابل‌اثبات نیست. همچنین میان مدح نسبی افراد و خطاناپذیری آنان ملازمه‌ای وجود ندارد. بر اساس شواهد تاریخی نمی‌توان پذیرفت که تمامی صحابه در انتخاب خلیفه نظر واحدی داشتند؛ ازاین‌رو، استناد به آیه ۱۱۰ سوره آل‌عمران برای اثبات صحت عمل صحابه در این زمینه، اعتبار ندارد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله English

A Comparative Analysis of Shiʿi and Sunni Perspectives on the Validity of the Companions’ Action in Selecting the Caliph, with Emphasis on Qur’an 3:110

نویسندگان English

alborz mohaghegh garfami 1
farhad amoorezaee 2
1 PhD Student, Department of Quranic and Hadith Sciences, Faculty of Theology and Islamic Studies, Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Iran
2 Assistant Professor, Department of Islamic Studies, Faculty of Theology and Islamic Studies, Ilam University, Ilam, Iran
چکیده English

One argument some scholars have advanced for the validity of the Companions’ action in selecting the first caliph rests on Qur’an 3:110: the description of the Prophet’s Companions as “the best community” (khayra ummah) and their fulfillment of the duty of enjoining right and forbidding wrong are taken to show that their choice of caliph was correct, since otherwise they would have committed a wrong. The study aims to analyze and assess the claim that the Companions’ action in selecting the caliph was valid on the basis of Qur’an 3:110. Drawing on documentary sources, the study adopts a descriptive-analytical method and a comparative approach. The substantive pillars of the claim are divided into three: (1) the Companions are the addressees of the verse; (2) “goodness” (khayriyya) is an ontological attribute; and (3) the Companions enjoined every right and forbade every wrong. Since the claim requires all three, each is then analyzed logically. Because goodness in the verse is relative and the description conditional, its addressees are all those who fulfill the duty of enjoining right and forbidding wrong, and this attribute cannot be established for all the Companions. Moreover, relative praise of individuals does not entail their infallibility. Historical evidence does not support the view that all the Companions agreed on the selection of the caliph; consequently, Qur’an 3:110 cannot validly be invoked to establish the correctness of their action in this matter.

کلیدواژه‌ها English

Consensus of the Companions
Qur’an 3:110
Khayra Ummah
Enjoining Right and Forbidding Wrong
Selection of the Caliph.
 
قرآن مجید، ترجمه ناصر مکارم شیرازی.
ابن ابی حاتم، عبدالرحمن بن محمد. (1419 ق). تفسیر القرآن العظیم (ابن ابی حاتم)، ریاض، مکتبه نزار مصطفی الباز.
ابن اثیر، علی بن محمد. (1417 ق). الکامل فی التاریخ، بیروت، دار الکتاب العربی.
ابن ادریس، محمد بن احمد. (1387). موسوعه ابن ادریس الحلّی، قم، دلیل ما.
ابن الوزیر، محمد بن ابراهیم. (بی‌تا). الروض الباسم فی الذب عن سنه ابی القاسم (ص)، بیروت، دار عالم الفوائد.
ابن جبرین، عبداله. (1416 ق). التعلیقات علی متن لمعه الاعتقاد، بیروت، دار الصمیعی.
ابن جوزی، عبدالرحمن بن علی. (1422 ق). زاد المسیر فی علم التفسیر، بیروت، دار الکتاب العربی.
ابن حنبل، احمد. (1416 ق). مسند الامام احمد بن حنبل، قاهره، دار الحدیث.
ابن درید، محمد بن حسن. (1988 م). جمهره اللغه، بیروت، دار العلم للملایین.
ابن زهره، حمزه بن علی. (1417 ق). غنیه النزوع الی علمی الاصول و الفروع، قم، مؤسسه امام صادق (ع).
ابن سحمان نجدی، سلیمان. (1414 ق). الضیاء الشارق فی الرد الشبهات المأذق المارق، ریاض، پنجم، اداره البحوث و الافتاء.
ابن قیّم، محمد بن ابی بکر. (1415 ق). هدایه الحیاری فی الرد علی الیهود و النصاری، بیروت، دوم، دار الکتب العلمیه.
ابن کثیر، اسماعیل بن عمر. (1408 ق). البدایه و النهایه، بیروت، دار احیاء التراث العربی.
ابن کثیر، اسماعیل بن عمر. (1419 ق). تفسیر القرآن العظیم (ابن کثیر)، بیروت، دار الکتب العلمیه.
ابن منظور، محمد بن مکرم. (1414 ق). لسان العرب، بیروت، سوم، دار صادر.
ابوالفداء، اسماعیل بن علی. (بی‌تا). المختصر فی اخبار البشر، قاهره، المطبعه الحسینیه المصریه.
ابوقوره، محروس علی محمد، (1992 م)، «تفسیر قوله تعالی: کنتم خیر امه»، نشریه کلیه الدراسات الاسلامیه، شماره 10/23-58.
ابیاری، ابراهیم. (1405 ق). الموسوعه القرآنیه، قاهره، مؤسسه سجل العرب.
آخوند خراسانی، محمد کاظم. (1409 ق). کفایه الاصول، قم، آل البیت (ع).
ازهری، محمد بن احمد. (1421 ق). تهذیب اللغه، بیروت، دار احیاء التراث الاسلامی.
امین، سید محسن. (1403 ق). نقض الوشیعه، بیروت، مؤسسه الاعلمی.
ایجی، عضد الدین. (بی‌تا). المواقف، بیروت، عالم الکتب.
آجری، محمد بن حسین. (1950 م). الشیریعه، قاهره، مکتبه الانصار السنه المحمدیه.
آمدی، سیف الدین. (1413 ق). غایه المرام فی علم الکلام، بیروت، دار الکتب العلمیه.
امیر صنعانی، محمد بن اسماعیل. (1406 ق). اجابه السائل شرح بغیه الآمل، بیروت، دارالرساله.
انصاری، مرتضی. (1383). مطارح الانظار، قم، مجمع الفکرالاسلامی.
باقلانی، ابوبکر. (1425 ق). الانصاف فیما یجب اعتقاده و لا یجور اعتقاده و لا یجوز الجهل به، بیروت، دار الکتب العلمیه.
بزدوی، علی بن محمد. (بی‌تا). کنز الوصول الی معرفه الاصول، مراچی، جاوید پریس.
بلاذری، احمد بن یحیی. (1417 ق). انساب الاشراف، بیروت، دار الفکر.
تفتازانی، مسعود بن عمر. (1409 ق). شرح المقاصد، قم، شریف رضی.
جوهری، اسماعیل بن حماد. (1376 ق). الصحاح، بیروت، دار العلم للملایین.
حکیم، سید محمد تقی. (1418 ق). الاصول العامه للفقه المقارن، قم، دوم، مجمع جهانی اهل‌بیت (ع).
حمید، مفتی. (1374 ش). قاموس البحرین، محقق: علی اوجبی، تهران، میراث مکتوب.
خمیس، محمد. (1420 ق). اعتقاد ائمه السلف من الحدیث، کویت، دار ایلاف الدولیه.
خواجوی، محمد اسماعیل. (1418 ق). جامع الشتات، بی‌جا، بی‌نا.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد. (1412 ق). مفردات الفاظ القرآن، بیروت، دار القلم.
روحانی، سید صادق. (1429 ق). فقه الصادق، قم، منشورات الاجتهاد.
زبیدی، مرتضی. (1414 ق). تاج العروس من جواهر القاموس، بیروت، دار الفکر.
زحیلی، وهبه. (1411 ق). التفسیر المنیر، بیروت، دار الفکر.
زمخشری، محمود بن عمر. (1407 ق). الکشاف عن حقائق التأویل، بیروت، دار الکتاب العربی.
سبحانی، جعفر. (1381). الانصاف فی مسائل ما دام فیها الخلاف، قم، مؤسسه امام صادق (ع).
سرخسی، محمد بن احمد. (1414 ق). اصول السرخسی، بیروت، دار الکتاب العربی.
سیواسی، محمد بن همام. (1425 ق). المسامره شرح المسایره فی العقائد المنجیه فی الآخره، بیروت، المکتبه العصریه.
سیوطی، عبدالرحمن بن ابی بکر. (1404 ق). الدر المنثور فی التفسیر بالمأثور، قم، کتابخانه آیه الله العظمی مرعشی نجفی.
شریف رضی، سید محمد بن حسین. (1406 ق). حقائق التأویل فی متشابه التنزیل، بیروت، دار الاضواء.
شوشتری، نور الله. (1367 ق). الصوارم المهرقه فی نقد الصواعق المحرقه، تهران، مطبعه النهضه.
صادقی تهرانی، محمد. (1396). سپاه نگهبان اسلام، تهران، شکرانه.
صنعانی، عبدالزراق بن همام. (1411 ق). تفسیر القرآن العزیز، بیروت، دار المعرفه.
طبرانی، سلیمان بن احمد. (2008 م). التفسیر الکبیر، اربد، دار الثقافی.
طبرسی، فضل بن حسن. (1373). مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران، سوم، ناصرخسرو.
طبری، محمد بن جریر. (1407 ق). تاریخ الامم و الرسل و الملوک، بیروت، دار الکتب العلمیه.
طبری، محمد بن جریر. (1412 ق). جامع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دار المعرفه.
طبسی، نجم الدین. (1396). ناگفته‌هایی از سقیفه، قم، دوم، دلیل ما.
طوسی، محمد بن حسن. (1417 ق). العده فی اصول الفقه، قم، محمد تفی علاقبندیان.
عاصمی حنبلی، محمد بن عبد الرحمن. (بی‌تا). ابوبکر الصدیق افضل الصحابه و احقهم بالخلافه، بی‌جا، بی‌نا.
عسکری، سید مرتضی. (1416 ق). القرآن الکریم و الروایات المدرستین، تهران، الجمع العلمی الاسلامی.
عشریه، رحمان و همکاران، (1402 ش)، «ارزیابی تحلیلی مصداق آیه «کنتم خیر امه» با رویکرد تأویلی به مقام امامت و ولایت»، پژوهش نامه تأویلات قرآنی، شماره 10، بهار و تابستان/58-71.
علامه حلّی، حسن بن یوسف. (1409 ق). الألفین، قم، دوم، هجرت.
علامه حلّی، حسن بن یوسف. (1425 ق). نهایه الوصول الی علم الاصول، قم، مؤسسه امام صادق (ع ).
علانی، صلاح الدین. (1407 ق). اجمال الاصابه فی اقوال الصحابه، کویت، جمعیه احیاء التراث العربیف.
عیاشی، محمد بن مسعود. (1380 ق). تفسیر العیاشی، تهران، مکتبه العلمیه الاسلامیه.
فخر رازی، محمد بن عمر. (1420 ق). مفاتیح الغیب، بیروت، دار احیاء التراث العربی.
فراهیدی، خلیل بن احمد. (1409 ق). کتاب العین، قم، دوم، هجرت.
فیض کاشانی، محمد محسن. (1406 ق). الوافی، اصفهان، کتابخانه امام امیر المؤمنین علی علیه السلام.
فیض کاشانی، محمد محسن. (1405 ق). تفسیر الصافی، تهران، مکتبه الصدر.
قاری، ملأ علی. (1421 ق). شرح الشفاء، بیروت، دار الکتب العلمیه.
قاضی عبدالجبار، ابوالحسن. (1965 م). المغنی فی ابواب التوحید و العدل، قاهره، دار المصریه.
قاضی عبدالجبار، ابوالحسن. (بی‌تا). تنزیه القرآن عن المطاعن، بیروت، دارالنهضه الحدیثه.
قاضی عیاض، عیاض بن موسی. (2010 م). غریب القرآن، اردن، دار ورد الاردنیه للنشر و التوزیع.
قربانی، زین العابدین. (1391). تفسیر جامع آیات الاحکام، قم، دار الحدیث.
قرطبی، محمد بن احمد. (1364). الجامع لاحکام القرآن، تهران، ناصر خسرو.
قفاری، ناصر. (1414 ق). اصول مذهب الشیعه الاثنی عشریه: نقد و عرض، قاهره، دارالرضا.
قمی، علی بن ابراهیم. (1404 ق). تفسیر علی بن ابراهیم قمی، قم، دار الکتاب.
کشمیری، محمد انور شاه. (1424 ق). إکفار الملحدین فی ضروریات الدین، پاکستان، المجلس العلمی.
متقی هندی، علی بن حسام الدین. (1401 ق). کنز العمال فی السنن و الاقوال، بیروت، مؤسسه الرساله.
محقق حلّی، جعفر بن حسن. (1408 ق). شرائع الاسلام، قم، اسماعیلیان.
مدنی شیرازی، سید علی خان. (1409 ق). ریاض السالکین فی شرح صحیفه سید الساجدین، قم، اسلامی.
مراغی، احمد. (بی‌تا). تفسیر المراغی، بیروت، دار الفکر.
مطهری، مرتضی. (1389). حماسه حسینی، تهران، چاپ شصت و ششم، صدرا.
مقاتل بن سلیمان. (1423 ق). تفسیر مقاتل بن سلیمان، بیروت، دار احیاء التراث العربی.
مکارم شیرازی، ناصر. (1354). تفسیر نمونه، تهران، اول، اسلامیه.
موسوی خمینی، سید روح الله. (1392). تحریر الوسیله، تهران، مرکز تنظیم و نشر آثار امام خمینی (س).
میلانی، سید علی. (1393). عدالت صحابه: بررسی و نقد، قم، مرکز حقائق اسلامی.
نباطی بیاضی، علی بن یونس. (1384). الصراط المستقیم الی مستحقی التقدیم، تهران، مرتضوی.
نراقی، محمد مهدی. (1388). انیس المجتهدین فی علم الاصول، قم، بوستان کتاب.
وحید بهبهانی، محمد باقر بن محمد اکمل. (1415 ق). الفوائد الحائریه، قم، مجمع الفکر الاسلامی.
هندی، رحمت الله بن خلیل الرحمن. (بی‌تا). اظهار الحق، بئر. ت، دار الکتب العلمیه.
هیثمی، ابن حجر. (1997 م). الصواعق المحرقه، بیروت، مؤسسه الرساله.
یعقوبی، احمد بن ابی یعقوب. (بی‌تا). تاریخ الیعقوبی، بیروت، المکتبه العصریه.