نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

• علی عابدی رنانی ¹
• سارا جهانشیری ²

¹ استادیار علوم سیاسی دانشگاه علامه طباطبائی، تهران ، ایران

² فارغ التحصیل کارشناسی ارشد رشته شیعه شناسی گرایش جامعه شناسی از دانشگاه علامه طباطبائی

چکیده

پژوهش حاضر به تبیین مبانی کلامی نقد فرهنگستان علوم اسلامی قم بر مدرنیته می‌پردازد. فرهنگستان با ابتنا بر الهیات شیعی و با تأکید بر سه اصل بنیادین «جامعیت حداکثری دین»، «ولایت الهی» و «هستی‌شناسی توحیدی»، مدرنیته را نه صرفاً یک پدیده تاریخی، بلکه نظامی الهیاتیِ رقیب در برابر توحید تفسیر می‌کند. از منظر این جریان، مدرنیته بر سه مؤلفه اومانیسم، لیبرالیسم و راسیونالیسم استوار است که هر یک به‌گونه‌ای جایگزینی انسان به‌جای خدا، اراده بشری به‌جای اراده الهی و عقل خودبنیاد به‌جای عقل ولایی را تثبیت می‌کنند. مقاله با تمرکز بر بعد دین‌شناختی، نشان می‌دهد که فرهنگستان سکولاریسم مدرن را انکار جامعیت دین و نفی ولایت الهی دانسته و آن را مصداق شرک تمدنی تلقی می‌کند. در ادامه، نسبت این رویکرد با سنت عقل‌گرایی اصولی شیعه بررسی‌شده و چالش‌های درون‌دینی آن تحلیل می‌شود. روش پژوهش، کیفی و از نوع تحلیل متن/تحلیل مفهومی (Conceptual-Textual Analysis) با رویکرد کلامی–گفتمانی است. داده‌ها به شیوة کتابخانه‌ای گردآوری‌شده و شامل آثار اصلی فرهنگستان (حسینی هاشمی، میرباقری) و پژوهش‌های تحلیلی مرتبط است. یافته‌ها نشان می‌دهد نقد فرهنگستان ماهیتی بنیادین و تمدنی دارد، اما در تبیین جایگاه عقل با جریان اصولی شیعی تطابق کامل ندارد.

 

کلیدواژه‌ها

• فرهنگستان علوم اسلامی قم
• ولایت الهی
• هستی‌شناسی توحیدی
• اومانیسم
• عقل خودبنیاد

موضوعات

• الهیات بین الادیانی

عنوان مقاله [English]

Theological Foundations of the Islamic Sciences Academy’s Critique of Modernity

نویسندگان [English]

• Ali Abedi Renani ¹
• Sara Jahanshiri ²

¹ Assistant Professor of Political Sciences, Allameh Tabataba'i University, Tehran, Iran

² -

چکیده [English]

This study examines the theological foundations of the Islamic Sciences Academy of Qom’s critique of modernity. Grounded in Shi‘i theology and emphasizing three fundamental principles—*the maximal comprehensiveness of religion*, *divine guardianship (wilāyah)*, and *a monotheistic ontology*—the Academy interprets modernity not merely as a historical phenomenon but as a rival theological system standing in opposition to tawḥīd (divine unity). From this perspective, modernity rests upon three core components: humanism, liberalism, and rationalism. Each of these, in different ways, institutionalizes the substitution of the human being for God, human will for divine will, and self-foundational reason for reason guided by divine authority. Focusing primarily on the religious–theological dimension, the article argues that the Academy regards modern secularism as a denial of the comprehensiveness of religion and a negation of divine guardianship, considering it a form of civilizational shirk (associative deviation). The study further explores the relationship between this approach and the tradition of rationalist uṣūlī thought in Shi‘i theology, analyzing its internal theological challenges. The findings suggest that the Academy’s critique is fundamentally civilizational in nature, yet it raises significant theoretical questions concerning the role and status of reason.

کلیدواژه‌ها [English]

• Qom Islamic Sciences Academy
• Divine Vicegerency
• Monotheistic Ontology
• Humanism
• Self-Founded Reason