نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

• مریم محمدی ¹
• محمد معینی فر ²
• حسین رضائیان بیلندی ³

¹ دانشجوی دکتری،دانشکده مذاهب ، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران

² دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران

³ استادیار گروه خانواده پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، قم . ایران.

چکیده

مسئله‌ی خداباوری در علم کلام، افزون بر ابعاد معرفت‌شناختی و الهیاتی، ناظر به تبیین نسبت خداوند با کنش انسانی و معنای فاعلیت انسان در جهان است؛ امری که واجد پیامدهای انسان‌شناختی بوده و می‌تواند دلالت‌هایی روان‌شناختی نیز به همراه داشته باشد. بااین‌حال، تفاوت‌های بنیادین میان خوانش‌های کلامی از خداباوری، به‌ویژه در سنت‌های امامیه و اشاعره، در پژوهش‌های میان‌رشته‌ای کمتر به‌صورت نظام‌مند بررسی شده است. پژوهش حاضر با رویکردی توصیفی–تحلیلی و تطبیقی و با تمرکز بر تحلیل مفهومی متون کلامی، به مقایسه‌ی این دو خوانش می‌پردازد و دلالت‌های روان‌شناختی آن‌ها را در نسبت با بهزیستی انسان بررسی می‌کند. در این مسیر، مدل بهزیستی روانی ریف صرفاً به‌عنوان چارچوبی نظری برای صورت‌بندی مؤلفه‌های بهزیستی به‌کار گرفته‌شده و هیچ ادعای تجربی یا روان‌سنجی مطرح نیست. تحلیل‌ها بر سه مؤلفه‌ی خودمختاری، زندگی هدفمند و پذیرش خود متمرکز است. یافته‌ها نشان می‌دهد تأکید کلام امامیه بر نظریه‌ی «امر بین‌الامرین» و تفسیر خاص آن از فاعلیت انسان، ظرفیت بیشتری برای تبیین معناداری کنش، مسئولیت اخلاقی و تجربه‌ی مثبت از خود فراهم می‌آورد؛ در مقابل، قرائت اشعری از خداباوری و نظریه‌ی «کسب»، با اولویت‌بخشی به توحید افعالی، به الگویی متفاوت از فاعلیت انسانی می‌انجامد که دلالت‌های روان‌شناختی متمایزی، به‌ویژه در سطح هدفمندی زندگی و پذیرش خود، به همراه دارد. یافته‌های این پژوهش نشان داد که تفاوت خوانش امامیه و اشاعره از خداباوری، به‌ویژه در تبیین فاعلیت انسان، به دو الگوی متمایز از تجربه روان‌شناختی می‌انجامد؛ به‌گونه‌ای که نظریه امر بین‌الأمرین در کلام امامیه، زمینه‌ساز تقویت خودعاملیت و معنا در زندگی است، درحالی‌که نظریه کسب در کلام اشعری، بیشتر با پذیرش، تسلیم و آرامش در برابر اراده الهی پیوند می‌یابد. درنتیجه تحلیل کلامی می‌تواند مبنایی معتبر و غیرتقلیل‌گرایانه برای تبیین دلالت‌های روان‌شناختی خداباوری فراهم آورد.

کلیدواژه‌ها

• معجزه
• معراج
• دهلوی
• جابری
• سروش
• علامه طباطبایی

موضوعات

• کلام تطبیقی

عنوان مقاله [English]

Theological Readings of Theism and Their Psychological Implications for Human Well-Being: A Comparative Study of Imamiya and Ash‘ari Schools

نویسندگان [English]

• Maryam Mohammadi ¹
• mohammad Moeinifar ²
• Hossein Rezaian Bilondi ³

¹ PhD Student, Faculty of Religions, University of Religions and Denominations, Qom, Iran

² University of Religions and Denominations, Qom, Iran

³ Assistant Professor of the Family Group at the Institute of Islamic Jurisprudence and University, Qom, Iran.

چکیده [English]

  
The question of theism in Islamic kalām, beyond its epistemological and theological dimensions, also concerns the explanation of the relationship between God and human action and the meaning of human agency in the world. This issue, in addition to its anthropological consequences, may also entail significant psychological implications. Nevertheless, the fundamental differences between theological interpretations of theism—particularly within the Imami and Ashʿari traditions—have rarely been examined systematically in interdisciplinary scholarship. The present study adopts a descriptive–analytical and comparative approach, focusing on the conceptual analysis of classical theological texts, in order to compare these two interpretations of theism and to investigate their psychological implications in relation to human well-being. In this study, Ryff’s model of psychological well-being is employed solely as a theoretical framework for conceptualizing the components of well-being, and no empirical or psychometric claims are advanced. The analysis concentrates on three dimensions: autonomy, purpose in life, and self-acceptance. The findings suggest that the Imami theological emphasis on the doctrine of al amr bayn al amrayn (the intermediate position between determinism and absolute delegation) and its particular interpretation of human agency provides greater explanatory capacity for the meaningfulness of human action, moral responsibility, and a positive experience of the self. By contrast, the Ashʿari interpretation of theism, grounded in the doctrine of kasb (acquisition) and prioritizing divine unity in acts (tawḥīd al afʿāl), leads to a different model of human agency that is more closely associated with acceptance of and submission to the divine will, thereby generating distinct psychological implications, particularly at the levels of purpose in life and self-acceptance. Accordingly, theological analysis can provide a credible and non-reductionist foundation for understanding the psychological implications of theism.

کلیدواژه‌ها [English]

• Theism
• Human Agency
• Imami Theology
• Ashʿari Theology
• Psychological Well-Being
• Ryff’s Model