موضوعات = کلام تطبیقی
کلام تطبیقی

بررسی انتقادی و تطبیقی دیدگاه آیت‌الله جوادی آملی پیرامون علم دینی

دوره 7، شماره 12، فروردین 1405، صفحه 1-26

https://doi.org/10.22054/jcst.2026.92583.1307

سید جابر موسوی راد

چکیده نظریه علم دینی آیت‌الله جوادی آملی مبتنی بر دو رکن است: الف: هر علمی که به درجه قطع یا اطمینان برسد، دینی است و علم سکولار وجود ندارد. ب: در کنار منابع عقلی و تجربی، باید از منابع نقلی نیز به روش اجتهادی استفاده شود. پرسش اصلی آن است که آیا صرف قطعی یا اطمینان‌آور بودن یک گزاره علمی برای دینی‌بودن آن کافی است و آیا منابع نقلی می‌توانند در همه علوم، به‌ویژه علوم تجربی، نقش معرفتی داشته باشند؟ هدف این مقاله، بررسی انتقادی این دو رکن و مقایسه مختصر دیدگاه ایشان با دیدگاه آیت‌الله مصباح یزدی است. این پژوهش با روش تحلیلی ـ انتقادی و تا حدودی رویکرد تطبیقی، مبانی و مؤلفه‌های نظریه علم دینی آیت‌الله جوادی آملی را بررسی می‌کند. رکن اول دیدگاه ایشان با این مشکل مواجه است که به نقش و تأثیر مبانی دینی در درستی و واقع‌نمایی نظریات علمی توجهی ندارد. نسبت به رکن دوم نیز تأکید ایشان بر منابع نقلی در بخش گسترده‌ای از علوم (به‌ویژه علوم تجربی) پذیرفتنی نیست، زیرا هدف دین سعادت بشر است و دین برای این بخش از علوم برنامه‌ای ندارد؛ این بخش از علوم نه دینی‌اند و نه غیردینی. نظریه علم دینی آیت‌الله جوادی آملی، به جهت تبیین‌نکردن نقش مبانی و پیش‌فرض‌های دینی و تعمیم نقش منابع نقلی به علومی که دین درباره آن‌ها محتوای معرفتی خاصی ندارد، پذیرفتنی نیست. در مقابل، علم دینی در دو حوزه قابل‌طرح است: معرفت‌های مرتبط با ارزش‌های دینی و سعادت انسان، و معرفت‌های توصیفی‌ای که دین درباره آن‌ها توصیف خاصی ارائه کرده است.

کلام تطبیقی

استکمال ایثاری به‌مثابه الگویی فلسفی-کلامی: نقد انسان‌محوری معاصر و بازخوانی نسبت خود، کمال و غایت در الهیات شیعی

دوره 7، شماره 12، فروردین 1405، صفحه 27-59

https://doi.org/10.22054/jcst.2026.92514.1306

محمد ابراهیم ترکمانی

چکیده انسان‌محوری معاصر با تأکید بر کرامت، خودآیینی، آزادی و اصالت انتخاب، انسان را نقطه عزیمت معنا و ارزش می‌داند. این رویکرد، اگرچه در تقریرهای گوناگون خود می‌تواند از مسئولیت اخلاقی، فداکاری، سود عمومی و انتخاب اصیل دفاع کند، اما در تبیین ایثار به‌مثابه نحوه‌ای از کمال غایی انسان با دشواری نظری روبه‌روست. مسئله این پژوهش آن است که آیا عبور آگاهانه از خود محدود در راه غایت حقیقی، نفی ارزشمندی انسان است یا می‌تواند صورتی از تحقق کامل‌تر حقیقت انسانی باشد. مقاله با روش تحلیلی ـ تطبیقی ـ انتقادی و با تکیه بر الهیات شیعی، نسبت خود، کمال، ایثار و غایت برتر را بررسی می‌کند و نشان می‌دهد که «استکمال ایثاری» نه الگویی گسسته از سنت شیعی و نه صرفاً نامی تازه برای فضیلت اخلاقی ایثار، بلکه صورت‌بندی تحلیلیِ ظرفیت‌های انسان‌شناختی، تکلیف‌شناختی و غایت‌شناختی الهیات شیعی است. بر پایه این الگو، ایثار اخلاقی، خودفراروی و استکمال ایثاری از یکدیگر متمایز می‌شوند: ایثار اخلاقی بر ترجیح خیر دیگری تمرکز دارد، خودفراروی بر عبور از خود بسته و منفعت‌محور، اما استکمال ایثاری ناظر به پیوند این عبور با عقل، اختیار، غایت حقیقی، سعادت و قرب الهی است. یافته پژوهش آن است که انسان‌محوری معاصر، در تقریرهای خودبنیاد خود، توان تبیین کافی برای نشان دادن این معنا که عبور از خود محدود چگونه می‌تواند عین تحقق کمال غایی انسان باشد را ندارد. در مقابل، الهیات شیعی با حفظ عقل، اختیار و کرامت انسان، امکان تبیین ایثار به‌مثابه گذار حق‌مدار از خود محدود به خود کمال‌پذیر را فراهم ساخته و تحقق آن را مشروط به آگاهی، اختیار، عدالت، حجت معتبر و حقانیت غایت می‌داند.

کلام تطبیقی

مطالعه تطبیقی خودگرایی هابز و دیگرگرایی فطری مطهری: نقدی بر فروکاهش انگیزه‌های انسانی به منفعت شخصی

دوره 7، شماره 12، فروردین 1405

https://doi.org/10.22054/jcst.2026.92938.1313

سیده زینب سلطانی، سعیده شهیدی، مجید ابوالقاسم زاده

چکیده خودگرایی و دیگرگرایی اخلاقی، به‌عنوان دو پارادایم رقیب در تبیین انگیزه‌های کنش انسانی، همواره کانون مناقشات فلسفی بوده‌اند. پرسش اصلی آن است که آیا می‌توان بر اساس حکمت متعالیه، «دیگرگرایی عاشقانه» را به‌عنوان سطحی از کنش تبیین کرد که انگیزه آن صرفاً خیر دیگری است، و آیا این تبیین نقدی بنیادین بر فروکاهش‌گرایی خودگرایانه هابز است؟ هدف پژوهش، بررسی انتقادی مبانی خودگرایی هابز و دیگرگرایی فطری مطهری و ارزیابی امکان تحقق «دیگرگرایی عاشقانه» است. روش پژوهش تحلیلی ـ تطبیقی است: خودگرایی هابز بر پایه مبانی هستی‌شناختی و انسان‌شناختی او بازسازی، دیدگاه مطهری درباره دوساحتی بودن انسان تبیین و مبانی دو دیدگاه به‌صورت تطبیقی نقد می‌شود. هابز با پیش‌فرض‌های ماده‌انگارانه و مکانیکی، انسان را موجودی خودخواه معرفی می‌کند که تمام کنش‌های او، حتی کنش‌های به‌ظاهر نوع‌دوستانه، درنهایت به حب ذات، لذت‌جویی حسی و بقای فیزیکی بازمی‌گردد. در مقابل، مطهری با تفکیک «خود دانی» و «خود عالی» و تأکید بر فطرت الهی به‌مثابه منشأ گرایش‌های اصیل اخلاقی، دو سطح دیگرگرایی حسابگرانه (معطوف به استکمال نفس) و عاشقانه (معطوف به خیر دیگری بدون هیچ انگیزه شخصی) را تبیین می‌کند. خودگرایی هابز توصیفی جامع از طبیعت انسان نیست، بلکه حاصل انحصار هستی در ماده و نفی ابعاد متافیزیکی انسان است. در مقابل، مطهری با پذیرش مراتب تشکیکی وجود، حرکت جوهری نفس و تفکیک فطرت از طبیعت، تبیینی موجه از دیگرگرایی ارائه می‌دهد؛ ازاین‌رو، خودگرایی هابز به نسبی‌گرایی اخلاقی می‌انجامد، درحالی‌که دیگرگرایی فطری مطهری مبنایی برای اخلاق جهان‌شمول و استوار فراهم می‌آورد.

کلام تطبیقی

ساخت الهیاتی جنگ در فرقه‌های کلامی اسلامی

دوره 7، شماره 12، فروردین 1405

https://doi.org/10.22054/jcst.2026.93307.1320

محمد حیدری فرد، محمد کرمی

چکیده تبدیل اختلافات اعتقادی به منازعات مقدس، یکی از چالش‌های مهم در مطالعات کلامی، الهیات سیاسی و تاریخ اندیشه اسلامی است. پرسش اصلی پژوهش این است که چه ساختارهای الهیاتی و کلامی زمینه تبدیل اختلاف دینی به خشونت مقدس را فراهم می‌کنند و چه ظرفیت‌هایی در سنت‌های کلامی اسلامی برای مهار این فرآیند وجود دارد؟ پژوهش حاضر با هدف تحلیل مبانی کلامی و سازوکارهای معرفتی شکل‌گیری «الهیات جنگ» در فرقه‌های اسلامی انجام شده است. این پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی و رویکرد تطبیقی، مبانی کلامی شکل‌گیری الهیات جنگ را در فرقه‌های خوارج، معتزله، اشاعره، ماتریدیه و امامیه بررسی می‌کند. الهیات جنگ نه صرفاً محصول احکام فقهی یا شرایط سیاسی، بلکه نتیجه شبکه‌ای از مفاهیم معرفتی، نجات‌شناختی، انسان‌شناختی و فرجام‌شناختی است. انحصار حقیقت، مطلق‌سازی مرزهای هویتی، توسعه مفهوم تکفیر و تبدیل مخالف به «دشمن الهیاتی»، مهم‌ترین مراحل گذار از اختلاف به خشونت مقدس‌اند. تفاوت اساسی مکاتب کلامی در اصل اعتقاد به حقیقت دینی نیست، بلکه در نحوه تفسیر رابطه میان حقیقت، خطا و دیگری است: خوارج با کاهش فاصله میان خطا و کفر، ظرفیت بالایی برای تولید الهیات حذف ایجاد کردند؛ درحالی‌که معتزله و امامیه با تفکیک مراتب خطا و محدودسازی تکفیر، امکان الهیاتی بیشتری برای محدودکردن خشونت فراهم ساختند. مقابله با خشونت دینی نیازمند نفی دین نیست، بلکه مستلزم بازخوانی انتقادی درون‌دینی و تقویت قرائت‌هایی است که میان حقیقت‌جویی، عقلانیت، عدالت و کرامت انسانی پیوند برقرار می‌کنند.

کلام تطبیقی

راهکارهای بینشی همگرایی مذاهب اسلامی با تأکید بر دیدگاه‌های عبدالجلیل قزوینی

دوره 7، شماره 12، فروردین 1405

https://doi.org/10.22054/jcst.2026.92061.1303

محمدعلی محمدی

چکیده مسئله امامت و جانشینی پیامبر (ص)، بنیادی‌ترین کانون واگرایی میان شیعه و اهل‌سنت است که در طول تاریخ، منازعات کلامی گسترده‌ای را در حوزه‌های مبدأشناسی، راهنماشناسی و معادشناسی پدید آورده است. پرسش پژوهش این است که چگونه می‌توان میان وفاداری به اصول مذهب شیعه و ضرورت همگرایی اسلامی تعادل برقرار کرد و دیدگاه‌های عبدالجلیل قزوینی دراین‌باره چیست؟ پژوهش حاضر با هدف تبیین مهم‌ترین چالش‌های اعتقادی میان دو مذهب و تحلیل راهکارهای «تقریب‌گرایانه» عبدالجلیل قزوینی در کتاب النقض (قرن ۶ هـ) انجام شده است؛ چراکه واکاوی الگوهای تاریخی همگرایی در دوران‌های پرتنش، می‌تواند راهگشای چالش‌های معاصر باشد. این تحقیق با روش توصیفی ـ تحلیلی و واکاوی متنی کتاب النقض انجام شده است. قزوینی با اتخاذ رویکرد «عقل‌گرایی اعتدالی»، راهکارهایی نظیر نفی تکفیر مسلمانان بر اساس قاعده اقرار به شهادتین، پذیرش حجیت ظواهر قرآن و نقد روایات تحریف، و ارائه تفسیری واقع‌گرایانه از عملکرد صحابه (با رویکرد توجیهی و پرهیز از دشنام) ارائه داده است. یکی از بهترین الگوهای همگرایی، «پذیرش تفاوت‌های کلامی در عین همزیستی مسالمت‌آمیز» است. عبدالجلیل قزوینی نیز اگرچه در مواردی دچار تندروی‌های جدلی شده، منظومه فکری او با تأکید بر مشترکات عقلانی و نفی غلو، ظرفیت بالایی برای ارتقای وحدت اسلامی در جوامع معاصر دارد.

کلام تطبیقی

مبانی کلامی مصونیت غیرنظامیان؛ مطالعه تطبیقی مفهوم حِرِم در عهد عتیق و آموزه عدل و کرامت در سیره علوی

دوره 7، شماره 12، فروردین 1405

https://doi.org/10.22054/jcst.2026.92797.1309

عابدین درویش پور، حامده راستایی

چکیده حقوق غیرنظامیان در میانه مخاصمات، فراتر از یک معاهده بین‌المللی، ریشه در نگرش بنیادین به کرامت انسان دارد و چگونگی تفکیک میان نیروی متخاصم و غیرمقاتل، مستقیماً از مبانی معرفت‌شناختی و کلامی هر سنت دینی نشأت می‌گیرد. مسئله پژوهش آن است که مبانی کلامی متفاوت الهیات عهد عتیق و کلام امامیه چگونه به دو رویکرد متمایز در مواجهه با غیرنظامیان انجامیده است. پژوهش حاضر با هدف بررسی تطبیقی مبانی کلامی ـ خداشناختی مصونیت غیرنظامیان در مخاصمات مسلحانه از منظر الهیات عهد عتیق و کلام امامیه، متبلور در سیره امیرالمؤمنین علیه‌السلام، انجام شد. این مطالعه کیفی با روش توصیفی ـ تحلیلی و رویکرد کلام تطبیقی انجام شد. داده‌های پژوهش به شیوه کتابخانه‌ای از نصوص عهد عتیق، با تمرکز بر اسفار تثنیه و یوشع، و نهج‌البلاغه استخراج و تحلیل شدند. رویکرد نظامی در بخش‌هایی از نبردهای عهد عتیق بر دکترین کلامی «حِرِم» (نابودی کامل) و نظریه فرمان الهی استوار بود؛ در این چارچوب، اراده خداوند مقید به ادراک بشری از عدالت نبود و محو غیرنظامیان برای حفظ خلوص قوم برگزیده توجیه الهیاتی می‌یافت. در مقابل، سیره نظامی امیرالمؤمنین علیه‌السلام مبتنی بر آموزه کلامی حُسن و قُبح ذاتی و عقلی و عدل الهی بود؛ بر این اساس، جان انسان غیرنظامی، فارغ از عقیده او، دارای کرامت و مصونیت ذاتی تلقی می‌شد. تمایز رفتار نظامی این دو سنت نسبت به غیرنظامیان، صرفاً تفاوتی فقهی یا تاریخی نبود، بلکه ریشه در تقابل دو دستگاه معرفت‌شناختی متفاوت داشت: یکی الهیات غیریت‌ساز و قوم‌گرا و دیگری الهیات عدل‌محور و کرامت‌بنیاد.

کلام تطبیقی

مؤلفه‌های نظریۀ امامت در کتاب اخبار القائم علان کلینی رازی (زنده در 279ق) با تأکید بر مسألۀ امامتِ امام دوازدهم

دوره 7، شماره 12، فروردین 1405

https://doi.org/10.22054/jcst.2026.93502.1328

حمید باقری

چکیده نظریۀ امامت در اندیشۀ امامیه، در نیمۀ دوم قرن سوم هجری و هم‌زمان با غیبت صغری، دستخوش تحول بنیادینی شد؛ زیرا جامعه امامی پس از شهادت امام حسن عسکری (ع) با بحران جانشینی و ظهور جریان‌های فکری رقیب (نوواقفه، جعفریه، محمدیه) مواجه گردید. در این فضای فکری، علی بن محمد علان کلینی رازی (زنده در ۲۷۹ ق) از محدثان امامی کوشید با تألیف کتاب أخبار القائم (ع) نظریۀ امامت امام دوازدهم (عج) را مستندسازی و تثبیت کند. اگرچه اصل این کتاب در دست نیست، بخش قابل‌توجهی از روایات آن در الکافی حفظ شده است. پژوهش حاضر با هدف بازشناسی و تحلیل مؤلفه‌های نظریۀ امامت در اندیشۀ او با تأکید بر مسئلۀ امامت امام دوازدهم (عج) و با روش تحلیل تاریخی ـ کلامی محتوای روایاتش، به بررسی نقش وی در تبیین و تثبیت مبانی اعتقادی امامیه در نیمۀ دوم قرن سوم هجری می‌پردازد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که علان کلینی بر اصولی چون: ضرورت وجود حجت الهی، تعیین امام از طریق نص، انحصار امامت دو برادر در حسنین (ع)، انتقال امامت از پدر به پسر، مشروعیت امامت خردسال، حی بودن امام دوازدهم و غیبت او به‌عنوان انگاره‌ای الهی تأکید داشته است. نتیجه آنکه، نقل گستردۀ روایات مرتبط با ولادت، رؤیت، غیبت و نص بر امامت حضرت حجت (ع) در آثار وی، نشان‌دهندۀ تلاش آگاهانۀ او برای پاسخ به چالش‌های اعتقادی عصر خویش و دفاع از نظریۀ امامت دوازده‌امامی در بحرانی‌ترین مقطع تاریخ تشیع است.

کلام تطبیقی

بررسی و تحلیل مبانی حقوق انسان در شرایط جنگ از منظر مذهب تشیّع

دوره 7، شماره 12، فروردین 1405

https://doi.org/10.22054/jcst.2026.92803.1310

اصغر طهماسبی بلداجی

چکیده حقوق انسان در شرایط جنگ، از بنیادی‌ترین و درعین‌حال مناقشه‌برانگیزترین مسائل در حوزه اندیشه دینی، اخلاق جنگ و مطالعات حقوقی معاصر است. تشدید منازعات مسلحانه، تحول صورت‌های خشونت و گسترش قرائت‌های افراطی از دین، ضرورت بازخوانی منابع اسلامی با رویکردی عقلانی، اخلاق‌مدار و کرامت‌محور را دوچندان ساخته است. پژوهش حاضر با روش توصیفی ـ تحلیلی، به تبیین و تحلیل مبانی حقوق انسان در وضعیت جنگ بر پایه آموزه‌های قرآنی، روایی، فقهی و کلامی مذهب تشیّع می‌پردازد. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که در منظومه فکری امامیه، جهاد نه ابزار تحمیل عقیده، بلکه حکمی ضابطه‌مند و غایت‌محور برای دفع تجاوز، رفع فتنه و صیانت از نظم عادلانه است. این منظومه، حقوق انسان در جنگ را بر مبانی‌ای چون کرامت ذاتی انسان، عدالت، حرمت تعدّی، تفکیک میان مقاتل و غیرمقاتل، وفای به عهد، تقدم هدایت و اتمام‌حجت بر قتال و صیانت از جان، مال و حیثیت انسان‌ها استوار می‌سازد. بر این اساس، هرگونه کنش جنگیِ فاقد قیود اخلاقی و حقوقی، از چارچوب جهاد مشروع خارج است. برجستگی حقوق بشری مذهب تشیّع در آن است که حتی در شرایط مخاصمه، حرمت انسان را ساقط‌ناپذیر دانسته و با تأکید بر مسئولیت اخلاقی قدرت، الگویی متمایز از قرائت‌های تکفیری و خشونت‌گرا ارائه می‌کند. ازاین‌رو، این الگو به‌سبب اتکا هم‌زمان بر عقل، وحی، عدالت و کرامت انسانی، ظرفیت آن را دارد که در سطح جهانی، به‌مثابه چارچوبی اخلاقی و مسئولانه برای بازاندیشی نسبت دین، جنگ و حقوق انسان موردتوجه قرار گیرد.

کلام تطبیقی

تحلیل تطبیقی دیدگاه فریقین درباره اعتبار عمل صحابه در انتخاب خلیفه با تأکید بر آیه ۱۱۰ سوره آل‌عمران

دوره 7، شماره 12، فروردین 1405

https://doi.org/10.22054/jcst.2026.91350.1291

البرز محقق گرفمی، فرهاد عمورضایی

چکیده یکی از دلایلی که شماری از دانشوران برای اثبات صحت عمل صحابه در انتخاب خلیفه اول به آن استناد کرده‌اند، مدلول آیه ۱۱۰ سوره آل‌عمران است؛ به این بیان که توصیف صحابه رسول خدا (ص) به «خَیْرَ أُمَّةٍ» و ادای فریضه امربه‌معروف و نهی‌ازمنکر توسط آنان، نشانگر صحت عمل آنان در انتخاب خلیفه است، چه اینکه اگر چنین نبود، آنان دچار عمل منکری شده بودند. هدف این پژوهش، تحلیل و اعتبارسنجی ادعای صحت عمل صحابه در انتخاب خلیفه با استناد به آیه ۱۱۰ سوره آل‌عمران است. این پژوهش با بهره از منابع اسنادی و به روش توصیفی ـ تحلیلی و با رویکرد تطبیقی انجام شده است. برای این منظور، ارکان محتوایی ادعا در سه رده تقسیم شده‌اند: ۱) مخاطب بودن صحابه در آیه؛ ۲) تکوینی بودن مفهوم خیریّت؛ و ۳) امر به تمامی معروف‌ها و نهی از تمامی منکرها توسط صحابه. اثبات ادعا مستلزم اثبات هر سه مؤلفه است؛ از این رو، در گام بعد هر یک از آن‌ها تحلیل منطقی شده است. با توجه به نسبی بودن مفهوم خیریّت و مشروط بودن وصف، مخاطب آیه تمامی افرادی هستند که به ادای فریضه امربه‌معروف و نهی‌ازمنکر می‌پردازند و این صفت برای تمامی صحابه قابل‌اثبات نیست. همچنین میان مدح نسبی افراد و خطاناپذیری آنان ملازمه‌ای وجود ندارد. بر اساس شواهد تاریخی نمی‌توان پذیرفت که تمامی صحابه در انتخاب خلیفه نظر واحدی داشتند؛ ازاین‌رو، استناد به آیه ۱۱۰ سوره آل‌عمران برای اثبات صحت عمل صحابه در این زمینه، اعتبار ندارد.

کلام تطبیقی

نسبت اختیار انسان با تقدیر و قدرت الهی؛ بررسی تطبیقی آرای فخررازی و علامه طباطبائی

دوره 6، شماره 11، مهر 1404، صفحه 11-42

https://doi.org/10.22054/jcst.2025.88356.1252

محسن حبیبی

چکیده این پژوهش به بررسی تقابل دیدگاه‌های فخررازی (متمایل به جبرگرایی) و علامه طباطبائی (با تأکید بر اختیار انسان) در مسئله جبر و اختیار ذیل مفهوم تقدیر و مقدرات الهی می‌پردازد. روش این پژوهش توصیفی-تحلیلی و هدف اصلی آن واکاوی تقابل آرای فخررازی و علامه طباطبائی در مسئله جبر و اختیار است. بر اساس یافته‌های این پژوهش نقطه اشتراک اصلی این دو اندیشمند، پذیرشِ همزمانِ دو اصل «علم و قدرت مطلق خداوند» و «واقعیّتِ وجدانی اختیار انسان» است و هر دو در پی ارائه تبیینی هستند که هیچ کدام به جبر مطلق نینجامد و نه علم پیشینی الهی را نفی کند. با این حال، تفاوت در مبانی مکتبی (کلام اشعری در مقابل حکمت متعالیه) به تقابل دیدگاه‌ها منجر شده است. در نتیجه می‌توان گفت فخررازی (نماینده مکتب اشاعره) با نظریه «کسب»، فاعلیت را به خداوند منتسب می‌کند و مواضعی نوسانی و گرایش به جبر دارد و علامه طباطبائی (نماینده حکمت متعالیه) با تکیه بر «وجود ربطی»، برای انسان فاعلیت مستقل اما مرتبط قائل شده و با تمایز بین «قضا» (حکم کلی الهی) و «قدر» (تقدیر در عالم ماده)، جمع منسجم‌تر و متعادل‌تری بین اختیار انسان و قدرت خدا ارائه می‌دهد.

کلام تطبیقی

خوانش‌های کلامی از خداباوری و دلالت‌های روان‌شناختی آن بر بهزیستی انسان: مطالعه تطبیقی امامیه و اشاعره

دوره 6، شماره 11، مهر 1404، صفحه 43-73

https://doi.org/10.22054/jcst.2026.90394.1283

مریم محمدی، محمد معینی فر، حسین رضائیان بیلندی

چکیده مسئله‌ی خداباوری در علم کلام، افزون بر ابعاد معرفت‌شناختی و الهیاتی، ناظر به تبیین نسبت خداوند با کنش انسانی و معنای فاعلیت انسان در جهان است؛ امری که واجد پیامدهای انسان‌شناختی بوده و می‌تواند دلالت‌هایی روان‌شناختی نیز به همراه داشته باشد. بااین‌حال، تفاوت‌های بنیادین میان خوانش‌های کلامی از خداباوری، به‌ویژه در سنت‌های امامیه و اشاعره، در پژوهش‌های میان‌رشته‌ای کمتر به‌صورت نظام‌مند بررسی شده است. پژوهش حاضر با رویکردی توصیفی–تحلیلی و تطبیقی و با تمرکز بر تحلیل مفهومی متون کلامی، به مقایسه‌ی این دو خوانش می‌پردازد و دلالت‌های روان‌شناختی آن‌ها را در نسبت با بهزیستی انسان بررسی می‌کند. در این مسیر، مدل بهزیستی روانی ریف صرفاً به‌عنوان چارچوبی نظری برای صورت‌بندی مؤلفه‌های بهزیستی به‌کار گرفته‌شده و هیچ ادعای تجربی یا روان‌سنجی مطرح نیست. تحلیل‌ها بر سه مؤلفه‌ی خودمختاری، زندگی هدفمند و پذیرش خود متمرکز است. یافته‌ها نشان می‌دهد تأکید کلام امامیه بر نظریه‌ی «امر بین‌الامرین» و تفسیر خاص آن از فاعلیت انسان، ظرفیت بیشتری برای تبیین معناداری کنش، مسئولیت اخلاقی و تجربه‌ی مثبت از خود فراهم می‌آورد؛ در مقابل، قرائت اشعری از خداباوری و نظریه‌ی «کسب»، با اولویت‌بخشی به توحید افعالی، به الگویی متفاوت از فاعلیت انسانی می‌انجامد که دلالت‌های روان‌شناختی متمایزی، به‌ویژه در سطح هدفمندی زندگی و پذیرش خود، به همراه دارد. یافته‌های این پژوهش نشان داد که تفاوت خوانش امامیه و اشاعره از خداباوری، به‌ویژه در تبیین فاعلیت انسان، به دو الگوی متمایز از تجربه روان‌شناختی می‌انجامد؛ به‌گونه‌ای که نظریه امر بین‌الأمرین در کلام امامیه، زمینه‌ساز تقویت خودعاملیت و معنا در زندگی است، درحالی‌که نظریه کسب در کلام اشعری، بیشتر با پذیرش، تسلیم و آرامش در برابر اراده الهی پیوند می‌یابد. درنتیجه تحلیل کلامی می‌تواند مبنایی معتبر و غیرتقلیل‌گرایانه برای تبیین دلالت‌های روان‌شناختی خداباوری فراهم آورد.

کلام تطبیقی

بازسازی نظریه امامت شیعه بر اساس فلسفه فرآیند آلفرد نورث وایتهد

دوره 6، شماره 11، مهر 1404، صفحه 159-193

https://doi.org/10.22054/jcst.2026.90767.1288

محمد اسماعیل عبداللهی

چکیده نظریه امامت در کلام امامیه با چالش‌های تبیینی درباره چیستی حضور فعال امام در جهان و نسبت ایستایی مقام امام با پویایی هستی مواجه است. پژوهش حاضر به دنبال ارائه چارچوب هستی‌شناختی نوین برای امامت با استفاده از فلسفه فرآیند آلفرد نورث وایتهد است. داده‌ها به شیوه کتابخانه‌ای گردآوری و با رویکرد تطبیقی-تأویلی تحلیل شدند؛ در این روش مفاهیم کلیدی وایتهد با آموزه‌های امامت، ولایت و عصمت تطبیق یافته‌اند. تحلیل‌ها نشان می‌دهد که امام می‌تواند به‌عنوان نهاد فعال پدیدارشناختی در جریان هستی عمل کند و با همراهی مستمر با جهان، آن را به‌سوی کمال هدایت نماید. بازسازی امامت به شکل فرآیندی، مفهوم ولایت مستمر را به‌عنوان سازوکاری پویا برای هدایت هستی تبیین می‌کند و محدودیت‌های دیدگاه‌های ایستا در کلام امامیه را برطرف می‌سازد. نوآوری پژوهش در تلفیق فلسفه فرآیند با کلام شیعه و ارائه چارچوب هستی‌شناختی جدید برای امامت است.

کلام تطبیقی

تحلیل تطبیقی انتقادی مفهوم محبت، رضایت و غضب خدا از نگاه شارحان حدیث سلفی و امامیه

دوره 6، شماره 11، مهر 1404، صفحه 195-230

https://doi.org/10.22054/jcst.2026.89486.1269

محمدرضا دفتری، کاوس روحی برندق، کاظم قاضی زاده، مینا شمخی

چکیده صفات خبریه الهی همانند «محبت»، «رضایت» و «غضب» که در قرآن و روایات برای خدا به کار رفته‏‏اند، چالش اعتقادی بزرگی ایجاد کرده‌اند؛ زیرا ظاهرشان با عواطف انسانی هم‌خوانی دارد و مکاتب مختلف را به اختلاف می‏کشاند. سلفیه بر اثبات ظاهری بدون کیفیت اصرار دارد، اشاعره راه میانه اثبات و تأویل می‌جویند، معتزله به تأویل مجازی صرف روی می‌آورند. ضرورت تحقیق از شبهات فرقه‌ای معاصر در فضای مجازی و مناظرات علمی سلفی-شیعی برمی‌خیزد؛ جایی که اثبات بلا کیف سلفیه ممکن است به تصور عواطف انسانی برای خدا منجر شود. وجود چنین اختلافاتی وحدت امت را تهدید می‌کند. پژوهش حاضر با بررسی تطبیقی-انتقادی دیدگاه‏های سلفیه و امامیه، گفتگوی علمی میان مذاهب اسلامی را تسهیل می‌نماید و بنا دارد با روش تحلیلی-انتقادی ضمن بررسی مختصر دیدگاه‏های لغوی و تفسیری درباره صفات محل بحث، بر اساس روایات فریقین، دیدگاه‏های شرح‏الحدیثی سلفیه و امامیه را مقایسه و ارزیابی نماید. یافته‍های این پژوهش نشان می‏دهد که شارحان حدیث سلفیه صفات یادشده را حقیقی و ظاهری برای خدا اثبات می‌کنند. براین اساس، محبت علاقه واقعی همراه با نصرت است و رضایت نیز خشنودی پایدار بدون کیفیت انسانی است. از نگاه شارحان سلفی، غضب نوعی تنبیه ارادی خداوند بر بندگان است که شباهتی با خلق ندارد اما امامیه محبت را افاضه فیض خدا دانسته است، رضایت را به تجلّی خشنودی خدا در رضایت اولیایش می‏داند و غضب را قطع موقت رحمت الهی معنا می‏کند. درنتیجه، نگاه امامیه ضمن تنزیه مطلق خدا از صفات انسانی، سازگاری بیشتری با آیات محکم قرآنی، روایات و دلایل عقلی نشان می‏دهد.

کلام تطبیقی

بررسی تطبیقی آرای کلامی علامه طباطبایی، جوادی آملی و محمد عبده در خصوص صفات علم و اراده پروردگار

دوره 6، شماره 11، مهر 1404، صفحه 231-257

https://doi.org/10.22054/jcst.2025.86025.1233

سید علی محمد موسوی، علی رجب زاده

چکیده از مهم‌ترین مباحث فلسفی و کلامی، بحث درباره صفات خداوند است؛ زیرا بی‌تردید شناخت خداوند، بدون شناخت صفات او غیرممکن خواهد بود. مسئله اصلی پژوهش حاضر، بررسی این پرسش بنیادین است: چگونه می‌توان علم ازلی خداوند را به امور حادث و جزئی تطبیق داد و کیفیت اراده پروردگار، چگونه است؟ هدف پژوهش، دستیابی به منظومه‌ای تطبیقی از آرای این سه اندیشمند است که بتواند طیفی از راه‌حل‌های ممکن در برابر این مسائل را با تکیه بر روش تحلیلی- توصیفی و بر اساس منابع کتابخانه‌ای، ترسیم کند. یافته‌های پژوهش: عبده معتقد است صفات الهی از خود ذات فهمیده می‌شوند و چیزی جز تعبیری از کیفیت وجود نیستند. او از ورود به بحث فهم کیفیت علم الهی نهی می‌کند و در مورد اراده الهی نیز معتقد است که تصور اراده‌ی پروردگار، ریشه در نظریه‌ی علم الهی و صدور ممکنات از خداوند دارد. در مقابل علامه و جوادی آملی معتقدند که باید معانی صفات را که بیانگر کمال است به خدا نسبت دهیم. ایشان علم خداوند را از سنخ علوم حضوری می‌دانند و اراده را از صفات فعل دانسته و اراده بنده را در هر فعلی، وابسته به اراده الهی می‌دانند. درنتیجه می‌توان گفت که تفاوت در مبانی معرفت‌شناختی (مانند قبول یا رد علم حضوری) و هستی‌شناختی (مانند عینیت یا عدم عینیت صفات با ذات) در آرای کلامی این سه اندیشمند، منجر به تمایزات اساسی در تبیین صفات علم و اراده الهی شده است.

کلام تطبیقی

روش مواجهه با عقل از دیدگاه علامه‌ مجلسی و مکتب‌تفکیک

دوره 6، شماره 11، مهر 1404، صفحه 259-292

https://doi.org/10.22054/jcst.2026.89597.1271

علی قدردان قراملکی

چکیده مسئله عقل و کارکرد آن در معرفت دینی از مباحث مورد اختلاف در اندیشه اسلامی است. با توجه به تأکید نگره‌تفکیک بر نقل‌گرایی و ارائه رویکردی حداقلی یا انکاری نسبت به نقش عقل در فهم دین، این پژوهش درصدد است تا با تحلیل روش علامه‌ مجلسی که به نقل‌گرایی مشهور است، در مواجهه با عقل و مقایسه آن با دیدگاه تفکیکی، میزان همسویی یا تمایز این دو رویکرد را تبیین کند؛ بنابراین سؤال اصلی این تحقیق نظری و مسأله‌محور، چیستی روش مواجهه با عقل از دیدگاه علامه‌ مجلسی و نگره‌تفکیک و نقاط اشتراک و افتراق آن دو است. داده‌های پژوهش از طریق مطالعات کتابخانه‌ای و تحلیل آثار این اندیشمندان به‌دست‌آمده و با ارزیابی عقلی و نقلی داده‌ها روشن شد که علامه‌ مجلسی، رویکردی ایجابی در مواجهه با عقل به‌عنوان یکی از قوای نفسانی داشته و پذیرای ادراکات عقلی است، درحالی‌که تفکیکیان با رهیافت‌های مختلف مدرکات چنین عقلی را یا نپذیرفته و یا فاقد کارکرد در معرفت دینی می‌دانند. این تحقیق نشان می‌دهد که علامه‌ مجلسی و تفکیکیان در مواجهه با عقل اختلاف بنیادی دارند و دیدگاه‌های آن‌ها به هم نزدیک نیست. همچنین، روش تفکیکیان در مواجهه با عقل با اشکالات متعددی روبروست و دیدگاه ایشان نادرست به نظر می‌رسد.

کلام تطبیقی

برهان فطرت در کلام اسلامی و معرفت‌شناسی معاصر: از گرایش تا تصدیق و نسبت آن با معرفت‌شناسی اصلاح‌شده

دوره 6، شماره 11، مهر 1404، صفحه 293-327

https://doi.org/10.22054/jcst.2025.89076.1261

سید حاتم مهدوی نور، عبدالوحید وفائی

چکیده در کلام اسلامیِ امامیه، «برهان فطرت» بر خداجویی و خداشناسیِ سرشتی انسان تکیه دارد. پرسش این است که این برهان چگونه از گرایش فطری به تصدیق وجود خدا می‌رسد و نسبت آن با «معرفت‌شناسی اصلاح‌شده» چیست. هدف تبیینِ تقریرهای امامیه از برهان فطرت و سنجش آن با نظریة «باور پایه» در معرفت‌شناسی اصلاح‌شده (به‌ویژه نزد پلانتینگا) برای روشن‌سازی عقلانیت باور به خدا بدون اتکای پیشینی بر براهین کلاسیک است. پژوهش از نوع توصیفی–تحلیلی و تطبیقی با روش کتابخانه‌ای است؛ مفاهیم قرآنی، روایی و فلسفیِ فطرت در منابع امامیه استخراج و به‌صورت نظام‌مند با مؤلفه‌های معرفت‌شناسی اصلاح‌شده مقایسه شده است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد برهان فطرت بر دو مؤلفه استوار است: (۱) گرایش فطری به کمال مطلق و امر قدسی (عشق به خیر، حقیقت و عبادت)، (۲) بینش/تصدیق فطری نسبت به مبدأ هستی. متفکرانی چون ملاصدرا، علامه طباطبایی، امام خمینی (ره) و جوادی آملی، این گرایش/بینش را نشانة وجود واقعیِ متعلق آن می‌دانند. در معرفت‌شناسی اصلاح‌شده نیز باور به خدا می‌تواند باور پایه و معقول باشد و از کارکرد صحیح حسّ خداشناسی "Sensus Divinitatis" پدید آید. اشتراک دو رویکرد در خدادادی‌بودن و غیراکتسابی‌بودن ایمان است؛ تفاوت در اینجاست که امامیه غالباً بر جنبة حضوری و وثاقت تصدیق تأکید می‌کند، حال آن‌که معرفت‌شناسی اصلاح‌شده بیشتر بر معقولیت/توجیه باور تکیه دارد نه اقناعِ برون‌گرا. درنتیجه می‌توان پل معناداری میان برهان فطرت و معرفت‌شناسی اصلاح‌شده ساخت: باور به خدا «برون‌داد طبیعیِ» سازوکارهای فطریِ سالم انسان است؛ ازاین‌رو، هم قرینه‌ای وجودشناختی به سود الهیات امامیه فراهم می‌شود و هم مدلی معاصر برای تبیین عقلانیت خداشناسیِ فطری.

کلام تطبیقی

دیدگاه فریقین در خصوص منشأ علم پیامبر اکرم(ص)

دوره 6، شماره 11، مهر 1404، صفحه 361-390

https://doi.org/10.22054/jcst.2026.86004.1232

مهدی حیاتی

چکیده رسول اکرم(ص) از جنبه های علمی و عملی اسوه حسنه و الگوی مسلمانان است.مسئله این پژوهش آن  است که به جز قرآن، علم رسول اکرم(ص) از چه منبع وحیانی دیگری منشأ گرفته است؟ برخی منشآ علم نبوی  را وحی غیر قرآنی می دانند وبعضی دیگر آن را منبعث از اجتهاد آن حضرت دانسته اند. روش این پژوهش توصیفی-تحلیلی و به شیوه ی کتابخانه­ای انجام گرفته است. دامنه این تحقیق آثار و کتب تفسیری و حدیثی شیعه و اهل سنت است. هدف از این مقاله بررسی نقش وحی غیرقرآنی در علم رسول اکرم(ص) در منابع فریقین است.که از آن به وحی بیانی در منابع شیعه و وحی السنه یا وحی غیرمتلوّ در منابع اهل سنت یاد شده است. آنچه این تحقیق به آن دست یافته است در خصوص وحی غیرقرآنی، تفاسیر و منابع حدیثی اهل سنت عمدتاً به روایتی استناد می­کنند، که مشهور به حدیث اَریکه است. این روایت در منابع حدیثی و تفسیری شیعه هم مطرح شده است. بررسی مصادر و منابع، سند و دلالت این روایت، روشن می­کند که خاستگاه بحث وحی غیرقرآنی، در خصوص علم رسول اکرم(ص) میان اندیشمندان فریقین مشترک است. نتیجه آنکه فریقین منشأ علم رسول اکرم(ص) را وحی قرآنی و وحی غیرقرآنی می­دانند.
 

کلام تطبیقی

هویّت إخباری نبی»؛ بررسی تطبیقی دیدگاه شیخ مفید و شیخ طوسی

دوره 6، شماره 11، مهر 1404، صفحه 391-415

https://doi.org/10.22054/jcst.2026.90147.1279

علی خانی

چکیده هویت اِخباری نبی، بُعد اجتماعی و تبلیغی پیامبر را برجسته و بر مسئولیت او در ابلاغ وحی الهی به مردم تأکید می‌کند. نوشتار حاضر با روش توصیفی – تحلیلی در مقام پاسخ به این پرسش است که از دیدگاه شیخ مفید و شیخ طوسی آیا نبی مانند رسول، موظّف به ابلاغ وحی الهی است یا خیر؟ هدف پژوهش، تطبیق و مقایسه دیدگاه شیخ مفید و شیخ طوسی درباره لزوم ابلاغ وحی توسّط نبی است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که شیخ طوسی با استناد به معنای لغوی، نبی و رسول را در وظیفه ابلاغ پیام الهی، یکسان می‌داند، امّا شیخ مفید قائل به گستردگی مفهوم نبی نسبت به رسول است؛ چراکه مفهوم رسول مقیّد به داشتن مأموریت ابلاغ است، درحالی‌که این قید در تعریف نبی نیامده است؛ بنابراین، لازم است نبی به صاحب‌خبر و دریافت‌کننده خبر معنا شود نه خبردهنده؛ و این معنا ملازم با ابلاغ خبر و رساندن آن به دیگران نیست و با تفسیر وی از اعم بودن نبی نسبت به رسول، مناسبت دارد. ظاهر آیاتی مانند (بقره:213، حج:52، مریم:51، فرقان:31) دیدگاه شیخ مفید مبنی بر اعم بودن نبی نسبت به رسول از جهت داشتن مأموریت ابلاغ وحی را مورد خدشه قرار می‌دهد.